Siarhiej Łaźnica pra film «Dziaržaŭnaje pachavańnie» i pra toje, čamu Biełarusi składaniej za ŭsio raźvitacca sa Stalinym

Uradženiec Biełarusi, suśvietna viadomy režyser Siarhiej Łaźnica ŭ razmovie sa Svabodaj pryhadvaje dziacinstva ŭ Baranavičach, tłumačyć, čamu ad biełarusaŭ buduć zaležać vyniki «intehracyjnaha tanca» pamiž Biełaruśsiu i Rasiejaj, kamu jon apaniravaŭ, ekranizujučy apovieść Bykava «U tumanie», i čamu ličyć, što śmierć SSSR pačałasia z pachavańnia Stalina.

Siarhiej Łaźnica, 55 hadoŭ. Ukrainski režysior biełaruskaha pachodžańnia. Aŭtar ihravych karcinaŭ «Ščaście majo», «U tumanie» (pavodle Vasila Bykava), «Krotkaja», «Danbas», i dakumentalnych filmaŭ «Blakada», «Cud śviatoha Antonija», «List», «Majdan», «Aŭsterlic», «Dzień pieramohi», «Praces», «Dziaržaŭnaje pachavańnie» dy inšych. Čatyry razy jahonyja pracy ŭ roznyja hady byli pryziorami Kanskaha kinafestyvalu.

Asnovaj dla apošniaha filma «Dziaržaŭnaje pachavańnie» stali archiŭnyja videamateryjały. Raźvitańnie sa Stalinym u Maskvie i inšych haradach SSSR zdymali na 200 kinakamer. Hetyja archivy byli nabytyja dla filma Siarhieja Łaźnicy pry dapamozie telekanału Nastojaŝieje vriemia, pry padtrymcy jakoha była zroblenaja karcina

Nie «vialikaje raźvitańnie» sa Stalinym

— Vašaje apošniaje kino «Dziaržaŭnaje pachavańnie» paśla paśpiachovaha startu ŭ Venecyi pačało festyvalnaje žyćcio. Vy tolki viarnulisia z kinafestyvalu ŭ Taronta, i napieradzie jašče šmat pakazaŭ. Čamu važna ŭrešcie pachavać Stalina, jak vy raniej vykazalisia?

— U nas niama vizualnaj pamiaci pra hetuju padzieju. Byŭ film «Vialikaje raźvitańnie» pra pachavańnie Stalina, jaki zrabili čatyry viadučyja savieckija režysery Hieorhij Alaksandraŭ, Siarhiej Hierasimaŭ, Illa Kapalin i Michaił Čyaŭreli praź miesiac paśla jahonaj śmierci. Paśla taho, jak členy CK i Palitbiuro pahladzieli hetuju karcinu, było pryniataje rašeńnie jaje zakryć. Jana była schavanaja ŭ archiŭ i pralažała tam da kanca 1980-ch hadoŭ. Film byŭ zrobleny ŭ adpaviednaści z kanonami prapahandysckaha savieckaha kino.

U karcinie nie było ničoha, što mahło b pastavić pad sumnieŭ jaje isnavańnie i prakat u kinateatrach. Na toj momant, praŭdapadobna, była ideja nie zajmacca ŭschvaleńniem Stalina ci niejkim inšym čynam pradstaŭlać jaho savieckim hramadzianam. Z časam źmianiłasia staŭleńnie da imieni Stalina, jano stała ŭ peŭnaj stupieni tabu, pakolki kali havaryć pra jaho, to treba kazać pra mnohaje, tady ŭźnikaje šmat pytańniaŭ, na jakija treba adkazvać. Napeŭna, tamu vyrašyli zrabić hetaje imia fihuraj umaŭčańnia.

Ja prosta nia viedaŭ, što takaja kolkaść materyjału isnuje ŭ archivie. Kali źjaviłasia takaja mahčymaść, kali ja pabačyŭ hety materyjał, byŭ mocna ŭražany. Ja pastaraŭsia adnavić usio, što adbyvałasia ŭ hetyja dni. U filmie niama nijakich akcentaŭ, ja prosta pastaraŭsia pakazać toje, što adbyvałasia, biez kamentaroŭ, nie vykarystoŭvajučy metad, jakim byŭ zrobleny film «Vialikaje raźvitańnie». Tam byŭ hołas za kadram, muzyka, jakija nie pakidali nam ni hrama sumnievu, što my pavinny bačyć i jak pavinny heta ŭsprymać. My ŭznavili hukavuju atmasferu taho času. Heta nia prosta było zrabić. Ja zmantavaŭ toje, što moh by pabačyć luby hramadzianin, pabyvaŭšy ŭ Maskvie i ŭsich tych miaścinach, dzie adbyvałasia cyrymonija raźvitańnia.

«Nie mahu nazvać heta spačuvańniem, tamu što da hetaha prymiešany strach»

— Jak vy miarkujecie, u čym tajamnica masavaha šalenstva, jak usienarodnaj lubovi, tak i ŭsienarodnaha smutku? Kolki ŭ im sapraŭdnaha, a kolki efektu natoŭpu?

— U hetym i byŭ moj intares. Usio, što vy možacie bačyć, heta materyjał, jaki rabiŭsia dla filmaŭ, jakija možna było zrabić u toj čas. Tam jość vidavočna pastanovačnyja epizody. Vielmi pastanovačnyja kadry ja prosta nie vykarystoŭvaŭ, ale tam mnoha ŭsiaho inšaha, što pastavić niemahčyma. Kali kamera zdymaje ahulnym planam, vielmi składana «arhanizavać» ahulny plan z sotniami tysiač, dziasiatkami tysiač ci tysiačami ludziej, jaki b pavodzili siabie zhodna peŭnamu rasparadžeńniu. Vy možacie čytać i nastroj, i stan. Heta specyfičny stan, nie mahu nazvać heta spačuvańniem, tamu što da hetaha ŭsiaho prymiešany strach.

Niechta baicca i heta možna pabačyć. Niechta baicca tamu, što baicca za minułaje, niechta baicca tamu, što baicca za budučyniu. Stały, pryhniatajučy strach prysutničaje, i tolki redka možna pabačyć čałavieka, jaki ŭśmichajecca. Tam jość takija kadry. Jość ludzi, jakija pazirujuć dla kamery. Čamu tak skłałasia? U hetym i zahadka. Ja dumaju, što vializarnaja kolkaść ludziej razumieli i viedali, što ŭvohule adbyvałasia, a vializarnaja kolkaść u hetym udzielničała.

Tolki za hety peryjad było pasadžana 19 miljonaŭ čałaviek. Pamnožcie na kolkaść ich rodnych, i achopicie pałovu krainy. Prykładna takaja ž kolkaść udzielničała ŭ arhanizacyi ŭsiaho hetaha pracesu — achova, supravadžeńnie, katavańni. Bolšaja častka krainy tak ci inakš u heta była ŭciahnutaja. Tamu z adnaho boku hetaje viedańnie, a z druhoha hetaja histeryka z pryčyny straty karmilca, baćki, praktyčna žyvoha Boha. Usia hetaja rytoryka z Zyhmunda Frejda.

Čamu mienavita ŭ Biełarusi najciažej raźvitacca sa Stalinym?

— U filmie jość kadry i ź Biełarusi, z raźvitańnia ŭ Miensku sa Stalinym u 1953 hodzie. Ale ŭ Biełarusi sa Stalinym usio ž nie raźvitalisia, tut adzin z hałoŭnych dziaržaŭnych memaryjałaŭ — Linija Stalina. A miesca rasstrełaŭ uročyšča Kurapaty rehularna spaznaje ataki vandałaŭ, u niepasrednaj blizkaści ad jaho pabudavany zabaŭlalny centar, i naležnaha ŭšanavańnia z boku dziaržavy za bolš čym 30 hadoŭ nie adbyłosia. U toj ža Rasiei, Ukrainie, krainach Bałtyi, krainach Centralnaj Azii sytuacyja lepšaja z ušanavańniem pamiaci achviaraŭ stalinskich represij. Toj ža Pucin uskładaŭ kvietki la Butaŭskaha palihonu, a Łukašenka nikoli nia byŭ u Kurapatach. Ci jość u vas tłumačeńnie, čamu mienavita ŭ Biełarusi najciažej raźvitacca sa Stalinym?

— Nia viedaju sytuacyi, tamu nie mahu skazać horš ci lepiej. Mnie padajecca, što pamiać pra represii ŭvohule drennaja. Časta na miescach masavych rasstrełaŭ, byłych lahieraŭ adsutničaje pamiatny znak. U Niamieččynie na miescach kanclahieraŭ paŭsiul pamiatnyja znaki ci memaryjały. Ja nie mahu skazać što ŭ Rasiei, Ukrainie ci ŭ Biełarusi paŭsiul možna možacie pabačyć padobnyja rečy. U hetym sensie hetaja terytoryja nie raźvitaja. Ja šmat jeździŭ i viedaju.

— Ale ž va Ŭkrainie ŭsio ž prajšoŭ praces dekamunizacyi…

— Heta praciahły praces. Treba nia prosta źniać pomniki Leninu, treba źmianić śviadomaść, pryncypy maralnaha myśleńnia, kab toje, što rabiła taja ŭłada, było nieprymalna dla bolšaści ludziej. Ja nie ŭpeŭnieny, što heta ŭvohule adbyłosia

«Saviecki Sajuz ruchnuŭ u toj čas, kali Stalin pamior»

— U Kurapatach jość memaryjał zahinułym habrejam, jon zrobleny z pastamentu, na jakim stajaŭ pomnik Stalinu ŭ centry Miensku. Taki symbalizm adbyvajecca i z vašym filmam. Toje, što stvarałasia prapahandaj dziela ŭšanavańnia dyktatara, vy ciapier vykarystoŭvajecie dziela raźvitańnia z dyktataram. Ci vy tak svaju zadaču stavili?

— Ja ni ź kim kvitacca nie chaču. Kab niejak stavicca da historyi, treba jaje viedać. Kali my jaje nia viedajem, jak my možam da jaje stavicca. Pachavańnie Stalina — heta vielmi važnaja padzieja. Heta čas, kali zahinuŭ Saviecki Sajuz, jon ruchnuŭ u toj čas, kali Stalin pamior. Potym jon isnavaŭ tolki dziakujučy inercyi. Usia savieckaja systema, jakaja sfarmavałasia i funkcyjanavała da 1953 hodu, była stvoranaja Stalinym, na čale sa Stalinym, vialikaj kolkaściu ludziej, jakija ŭ hetym udzielničali. Ale adzin čałaviek trymaŭ usio heta pad vielmi pilnym nadziejnym kantrolem. Hetaja systema ruchnuła tady. Mahu pamylacca, ale heta majo adčuvańnie. Potym pačaŭsia zboj, skłoki, baraćba za ŭładu. Pad hniotam pačućcia samazachavańnia ŭsio adbyvałasia, a nie tamu, što niechta zachacieŭ vyzvalić źniavolenych ci raskazać usim, jakija złačynstvy adbyvalisia. My nasamreč nia viedajem, jakija złačynstvy i chto rabiŭ. Raśśledavańnie, jakoje niekali zamoviŭ Chruščoŭ, tak i nie było apublikavana.

«Spadziajusia, što karcinu pakažuć u Miensku na «Listapadzie»

— Jak adroźnivajecca pieršaja reakcyja na kino zachodniaha hledača i hledača z našaha rehijonu, dzie jašče kančatkova nie skazali: «Byvaj, Stalin»?

— Biełaruski, ukrainski i rasiejski hladač jašče nie hladzieŭ hetaje kino. Tyja, chto hladziać kino na kinafestyvalach, heta kinaznaŭcy, kinakrytyki, specyjalisty. Pakul rana kazać pra reakcyju hledača, jaki maje saviecki vopyt i žyvie na toj terytoryi, jakaja kaliści nazyvałasia Rasiejskaj imperyjaj i Savieckim Sajuzam. Hetaja karcina vyklikała vialiki intares na festyvalach u Venecyi i Taronta. Tolki dva pakazy pakul było.

My archiŭny materyjał pačyścili, stabilizavali. Tam niama nivodnaj drapiny, pylinki. Jon nie vyhladaje jak archiŭny materyjał, da jakoha ŭsie pryvykli. Jon vyhladaje jak film, jaki možna było b źniać ciapier. My zrabili karekcyju śviatła — film čorna-bieły i kalarovy adnačasova. Ja znajšoŭ strukturu, jakaja trymaje ŭvahu, akramia taho, što hety materyjał sam pa sabie pryciahvaje. Jon vybudavany takim čynam, što jon mahnetyčny, jon pryciahvaje. Jon nie vyklikaje (prynamsi ŭ mianie) emocyi adšturchoŭvańnia. Jon vyklikaje ŭ mianie spačuvańnie da ludziej, jakich my tam bačym

Ja vielmi spadziajusia, što budzie prakat, spadziajusia, što karcinu pakažuć u Miensku na kinafestyvali «Listapad». Spadziajusia, što jaje pabačyć hledačy na ŭsioj postsavieckaj prastory, tamu što heta naš ahulny dośvied. Ja zhadvaju pry kancy filma, kolki ludziej zahinuła ŭ hety peryjad dziakujučy dziejańniam hetaj ułady. I ŭźnikaje pytańnie, jak moža być takoje apłakvańnie. Brodzki pačynaje svajo ese ab hetych dniach, zadajučy mienavita hetaje pytańnie: Nivodny dyktatar i tyran u śviecie nia byŭ apłakany tak svaimi paddanymi, jak heta było ŭ vypadku sa Stalinym. Dla mianie heta adna z samych vialikich zahadak filma.

«U tumanie» jak apanent «Uzychodžańniu»

— Adzin z maich ulublonych vašych filmaŭ — «U tumanie» pa Vasilu Bykavu. Mnie nieadnarazova davodziłasia čuć, što ŭ Bykava vielmi kinematahrafičnaja proza, što faktyčna kožny skaz stvaraje i ŭmoŭny kadar. Ci tak heta z vašaha punktu hledžańnia? Ci dumajecie vy pra novyja ekranizacyi Bykava?

— Pra novyja ekranizacyi ja nia dumaŭ. Sapraŭdy, u jaho kinematahrafičnaja proza, jon piša tak, što vy ŭsio bačycie. Vasil Bykaŭ — vielmi hłyboki piśmieńnik. Z adnaho boku jaho apovieści prostyja, a z druhoha boku vielmi hłybokija. Tamu ja i źviarnuŭ uvahu na apovieść «U tumanie». Tak atrymałasia, što maje dziciačyja pieražyvańni byli suhučnyja tym pieražyvańniami, jaki ja adčuŭ, čytajučy hetuju apovieść. I ja vyrašyŭ zrabić karcinu.

— Jakija sa šmatlikich ekranizacyja Bykava vam padajucca najbolš udałymi, a jakija vy, mahčyma, chacieli b pieraźniać pa-svojmu?

— Ja ničoha nie chacieŭ by pieraźniać. Navošta? Kali b ja niešta zdymaŭ, heta było b niešta majo, i niavažna, zdymaŭ niechta karcinu pa hetaj apovieści, ci nie zdymaŭ. Samaja viadomaja ekranizacyja — «Uzychodžańnie» Łarysy Šepićki. U niejkaj stupni ja rabiŭ film «U tumanie», apanirujučy hetaj karcinie. Na moj pohlad, aluzii na Chrysta i jahonaje raśpiaćcie zusim tam nie da miesca.

«Ułady Biełarusi cudoŭna razumiejuć, čym pahražaje hetaje abjadnańnie»

— Sioleta ŭ interviju Biełsatu, pradstaŭlajučy film «Danbas», vy kazali pra toje, što biełarusam varta zadumacca pra dośvied Ukrainy ŭ kanflikcie z Rasiejaj: «Hladzicie i dumajcie. Heta moža być vašaj perspektyvaj. Uličvajučy stratehiju biełaruskaha i ŭkrainskaha susieda da źbirańnia susiednich ziamiel, Biełaruś całkam moža, paśla Hruzii i Ukrainy, stać nastupnym abjektam pretenzijaŭ. Treba być vielmi ŭvažlivymi, kab nie stać abjektam takoj ža manipulacyi, jak žychary terytoryjaŭ, jakija apynulisia ŭ mocnych abdymkach rasiejskich ruk». Nakolki vialikaja pahroza niezaležnaści Biełarusi ciapier, z vašaha punktu hledžańnia?

— Palityčnaje dziejańnie zaležyć u asnoŭnym ad dvuch faktaraŭ. Pieršy — dziejańni palityčnych elitaŭ, druhi — nakolki hetyja dziejańni prymaje ci nie prymaje narod. Druhi faktar vielmi važny. Tam, dzie narod nie prymaje hetaje dziejańnie, siłaj zrabić ničoha nielha. Možna akupavać niejkuju krainu, ale niemahčyma, kali akupant budzie nie miły akupavanym, utrymać jaje. Mnie padajecca, što va Ŭkrainie spracavaŭ druhi faktar. Ničoha nia viedaju pra palityčnyja elity i ich ŭzajemadziejańni pamiž saboj, bo mnohaje niedastupna, ale ja viedaju, što ludzi, pačynajučy z peŭnaj terytoryi, nie pryniali hetaje ŭvarvańnie

Składanaje pytańnie — Krym. Adtul vysielili tataraŭ, i potym jon byŭ zanava zasieleny Stalinym. Tatary viarnulisia, ale nie było nijakaha planu viartańnia, nijakich vybačeńniaŭ ni ad jakaj ułady. Im niejak z bojem pryjšłosia prabicca. Heta nie było zafiksavana na palityčnym uzroŭni. Moža, tamu Krym staŭ lohkaj zdabyčaj.

Što tyčycca dalejšaj terytoryi, to tudy, dzie zmahli, prajšli. Dalej narod byŭ suprać. Na prykładzie Ŭkrainy treba viedać technalohii, jakija byli vykarystanyja, kab maročyć hałovy ludziam i prykryvać roznyja aperacyi. I treba razumieć, što kali ludzi buduć vystupać suprać, z hetaha ničoha nia vyjdzie. A formy supracivu mohuć być samyja roznyja.

— Takim čynam usie zaležyć ad samich biełarusaŭ.

— Ja dumaju, što ŭsio zaležyć i ad rasiejcaŭ, i ad biełarusaŭ, i ad ukraincaŭ. Ad rasiejcaŭ šmat zaležyć. Vajna z Ukrainaj idzie pry ŭchvale vyrašalnaj bolšaści hramadzianaŭ Rasiei. Jany ŭsie za hetuju vajnu adkazvajuć. Jak budzie ź Biełaruśsiu, nia viedaju. 23 hady my nazirajem hety taniec ad 1996 hodu. Pačynałasia ź Jelcyna… Chtości kahości zaprašaje, damy zaprašajuć kavaleraŭ, kavalery zaprašajuć dam, pastajanna abmieńvajucca krokami nazad i krokami napierad. I heta trymaje nas ciopleńkimi, što mahčymy i taki pavarot padziej.

Ja dumaju, što ŭłady Biełarusi cudoŭna razumiejuć, čym pahražaje hetaje abjadnańnie. Moža być, im niama kudy padziecca. My ž vielmi šmat čaho nia viedajem. Niechta albo stanie prezydentam abjadnanaj dziaržavy, albo jamu pryjdziecca sastupić miesca niejkim namieśnikam. Heta ŭsie cudoŭna razumiejuć, da varažbitki nia treba chadzić. Hramadzianie Biełarusi pavinny razumieć, što heta ad ich zaležyć, nakolki jany hatovyja pryniać takoha žanicha ci niaviestu. Napeŭna žanicha, chacia abiedźvie niaviesty (śmiajecca).

— Vy naradzilisia ŭ Baranavičach, ale siamja chutka źjechała ź Biełarusi. Što vas źviazvaje ź Biełaruśsiu?

— U mianie žyvuć rodnyja ŭ Baranavičach. Ź Biełaruśsiu źviazvaje mianie majo dziacinstva, pamiać pra jaho. U mianie jość siabry ŭ Biełarusi. Što mianie źviazvaje? Dy ŭsio.

Ciapier ja zajmajusia ja zajmajusia hetaj karcinaj, potym ja budu ŭ inšaj krainie, ja pastajanna znachodžusia ŭ ruchu. Žyvu tam, dzie zdymaju filmy. U nastupnym hodzie budu šmat znachodzicca va Ŭkrainie, dzie budu zdymać ihravuju karcinu «Babij jar». Ja hety film hadoŭ šeść chaču źniać. Kali ŭsio pojdzie dobra, to my nablizimsia da hetaj mety.

«Kurapaty, Katyń, Bykaŭnia… Sutnaść nia ŭ miescy, prava ŭ samoj technalohii»

— Vielmi mnohija ludzi ŭ Biełarusi byli b vam udziačnyja, kab vy zadumali źniać film i pra Kurapaty.

— Kurapaty, Katyń, Bykaŭnia… Jość vialikaja kolkaść miescaŭ, dzie adbyvalisia złačynstvy. Sutnaść nia ŭ miescy, sprava ŭ samoj technalohii, jakim čynam stała mahčymym, što adny hramadzianie zabivali hramadzianaŭ toj ža krainy ŭ takoj kolkaści i z takim šalenstvam. Što heta za jakaści pavinny być u tych kataŭ, kab jany byli zdolnymi na padobnaje technalahičnaje źniščeńnie. Inakš nie nazavieš. Miljony, dziasiatki miljonaŭ źniščanyja. 19 miljonaŭ čałaviek prajšło praz HUŁAH. Jaki maštab u krainie, u jakoj było 200 miljonaŭ čałaviek. Kožny dziasiaty.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0