Jak bunt u žamojckim miastečku natchniŭ biełaruskaha kłasika
Siarod tvorčaj spadčyny našaha litaraturnaha kłasika Franciška Bahuševiča jość nievialikaja brašura, vydadzienaja ŭ pieršaj pałovie 1890-ch hadoŭ u dźviuch moŭnych viersijach: biełaruskaj i polskaj. Pavodle źmiestu i pafasu niečym nahadvaje «Mužyckuju praŭdu» Kastusia Kalinoŭskaha. Pra toje, što stała pryčynaj jaje źjaŭleńnia, piša historyk Siarhiej Astankovič.
Siońnia za našaj uschodniaj miažoj zaŭvažnaja tendencyja na stvareńnie idealizavanaha vobrazu Rasijskaj impieryi. U mnohich filmach i publikacyjach apošniaha času nasielnictvu Rasii prapanujecca prycharošany vobraz caroŭ i impieryi.
Pry hetym ci zusim zamoŭčvajecca, ci, prynamsi, nie nadta akcentujecca toje, što tahačasnaja impieryja była ŭsio ž, jak ni kruci, ekanamična adstałaj dziaržavaj z mocnymi fieadalnymi pieražytkami, svavolstvam siłavych orhanaŭ i biezzakońniem. Da taho ž jana była sapraŭdnaj «turmoj narodaŭ», dzie nie isnavała ni nacyjanalnaj, ni relihijnaj svabody. U apošnim nieadnarazova pierakonvalisia žychary Litvy i Biełarusi — asabliva tyja, jakija vyznavali katalickuju vieru.
Vajna z katalictvam
Nastupleńnie rasijskich impierskich uładaŭ na ryma-katalictva ŭzmacniłasia paśla paŭstańniaŭ 1830—1831 i 1863—1864 hadoŭ. Paśla apošniaha ź ich uradavyja orhany raspracavali cełuju sistemu zachadaŭ, skiravanych na źmianšeńnie ŭpłyvaŭ zachodniaj haliny chryścijanstva. Pačałasia kampanija pa likvidacyi kaściołaŭ i klaštaraŭ. Abmiažoŭvałasia svaboda pieramiaščeńnia duchavienstva pa parafijach, zabaraniałasia ładzić uračystyja pracesii, budavać novyja chramy, stavić prydarožnyja kryžy, zabaraniali navat dziejnaść antyałkaholnych tavarystvaŭ (pra apošnija hł. moj artykuł «Čamu ŭ Biełarusi pili mienš, čym u Rasii?» u № 7/2019 «Našaj historyi»). Taksama ŭzmacniŭsia cisk na katalikoŭ, kab jany pierachodzili ŭ pravasłaŭje.
Ułady ŭvažliva pryhladalisia da aktyŭnaści kaścielnaha kiraŭnictva. Amal u kožnaj prajavie jaho dziejnaści čynoŭniki vyšukvali niepadparadkavańnie, apazicyjnaść ci raspaŭsiudžańnie patryjatyčnych nastrojaŭ.
Naprykład, Žamojckaj dyjacezijaj, jakaja ŭklučała ŭ siabie terytoryi Kovienskaj i Kurlandskaj hubierniaŭ, u toj čas kiravaŭ biskup Miečysłaŭ Leanard Pałułon. Jamu naprykancy 1880-ch udałosia atrymać dazvoł na vizitacyju parafij svajoj dyjacezii, što było zabaroniena jašče ŭ 1863-m. Kali biskup abjazdžaŭ parafii ŭ Novaalaksandraŭskim paviecie (ciapierašniaja Brasłaŭščyna), ułady byli ździŭlenyja razmacham mierapryjemstva. Vilenski, kovienski i hrodzienski hienierał-hubiernatar Ivan Kachanaŭ u červieni 1889-ha danosiŭ u Pieciarburh, što ŭ vitalnych uračystaściach uziali ŭdzieł 50 tysiač čałaviek. Ijerarcha vitali natoŭpy viernikaŭ, što było ŭspryniata jak palityčnaja demanstracyja. Vyhladała, što, niahledziačy na ŭsie zachady, uładam nie ŭdavałasia źmienšyć upłyvy Kaścioła ŭ krai, tamu baraćba ź im zastavałasia aktualnaj i nadalej.
Na čarzie — Krožy
12 (24) śniežnia 1891 hoda kovienski hubiernatar Mikałaj Klinhienbierh paviedamiŭ zhadanamu biskupu Pałułonu, što, zhodna z carskim ukazam, vyrašana likvidavać klaštar bieniedykcinak u miastečku Krožy (pa-litoŭsku Kražaj) Rasiejnskaha pavieta Kovienskaj hubierni. Materyjał ad razabranych budynkaŭ pryznačaŭsia na budaŭnictva ziemlarobčaj škoły. Ziamla klaštara pierachodziła dziaržavie i pravasłaŭnaj carkvie ŭ Koŭnie. A katalickija nabaženstvy płanavałasia pieranieści ŭ stary, sparachnieły kaścioł Śviatoha Michała, jaki znachodziŭsia na miascovych mohiłkach.
Zhadany klaštar byŭ zasnavany jašče ŭ XVII stahodździ i ličyŭsia miascovymi parafijanami «panskim», bo jaho achvotna naviedvali miascovyja ziemleŭładalniki. Značnaja častka manašak taksama była šlachieckaha pachodžańnia. Liturhija praviłasia pa-łacinsku i pa-polsku, Jevanhielle čytałasia pa-polsku i pa-žamojcku, zatoje kazani byli vyklučna žamojckija. Tak było tamu, što parafija raźmiaščałasia ŭ etnahrafičnaj Žamojci i składałasia ŭ svajoj bolšaści z zamožnych sialan, jakija razumieli tolki svaju havorku. Klaštar byŭ bahaty, ludzi za doŭhi čas pryzvyčailisia da jaho.
Pryklaštarny kaścioł byŭ pabudavany ŭ XVIII stahodździ ŭ styli poźniaha baroka zhodna z prajektam architektara Tamaša Žabroŭskaha.
Žychary Krožaŭ nie zhadžalisia na zakryćcio kaścioła i źviartalisia z prośbami da hienierał-hubiernatara i cara ab źmienie jaho statusu z pryklaštarnaha na parafijalny. Parafijalny ž kaścioł Śviatoha Michała mierkavałasia pieraŭtvaryć u kaplicu na mohiłkach dla adpiavańnia pamierłych. Adnak ułady da hetych zvarotaŭ nie prysłuchalisia i praciahnuli likvidacyju śviatyni.
Vierniki hatovyja zmahacca
Pieršapačatkova čynoŭniki źbiralisia zrabić usiu spravu rukami duchavienstva z Krožaŭ i najbližejšych viosak. Adnak vierniki admovilisia padparadkavacca ksiandzam i nie dazvolili im vynieści z chrama Śviatyja Dary. Nie dapamahło i ŭmiašańnie palicyi.
Na pazicyju žycharoŭ mocna ŭpłyvała pamiežnaje stanovišča ich miastečka. Viadoma, što paśla paŭstańnia 1863—1864 hadoŭ litoŭski druk łacinkaj byŭ zabaronieny. Adnak Litva miežavała z Uschodniaj Prusijaj, adkul kantrabandysty-knihanošy dastaŭlali patrebnuju nielehalnuju litaraturu (hł. moj artykuł «Knihanošy: jak kantrabanda ŭzhadavała narod» u № 5/2019 «Našaj historyi»). U hety čas vialiki ŭpłyŭ na katalikoŭ Litvy mieła drukavanaja ŭ horadzie Tylzicie (ciapier Savieck Kalininhradskaj vobłaści) hazieta Žemaičių ir Lietuvos apžvalga («Ahlad Žamojci i Litvy»). Užo ŭ pieršym numary redakcyja zaklikała da supracivu pryhniotu, da baraćby za litoŭskaść i katalickuju vieru. A ŭ druhim numary, u studzieni 1892 hoda, była źmieščana padrabiaznaja infarmacyja pra padziei ŭ Krožach. Viernikaŭ z usioj Litvy zaklikali abaraniać chram, nie zvažajučy na pahrozy z boku ŭłady. Raspaŭsiudžańnie haziety siarod kražancaŭ davała im mocnuju maralnuju padtrymku.
U toj ža čas vierniki nie mahli nie ŭśviedamlać niebiaśpieku svaich dziejańniaŭ. Za siem hadoŭ da hetych padziej rasijskaja administracyja zahadała likvidavać mužčynski klaštar i kaścioł u vioscy Kiastajci Cielšaŭskaha pavieta. Miascovyja ludzi sprabavali abaranić kaścioł, abarona praciahvałasia kala dvuch miesiacaŭ. Ale ŭrešcie rasijskaja administracyja na čale z kovienskim hubiernataram i z dapamohaj troch sotniaŭ kazakaŭ siłaj vydalili ludziej z chrama. Niekalki abaroncaŭ byli paranienyja, 43 trapili na niejki čas pad aryšt.
Kražancy viedali pra hetyja padziei, ale ŭsio ž vyrašyli da kanca čakać rašeńnia ź Pieciarburha ci Vilni.
Razboj hubiernatara
Mikałaj Klinhienbierh, vykonvajučy zahad vilenskaha, kovienskaha i hrodzienskaha hienierał-hubiernatara Piatra Aržeŭskaha, 9 (21) listapada 1893-ha nakiravaŭsia ŭ Krožy razam z žandarami i palicyjaj. Daviedaŭšysia pra toje, što la kaścioła sabrałasia kala čatyrochsot čałaviek, jon zahadaŭ trom sotniam kazakaŭ čakać u vyznačanym miescy. Imavierna, vysoki čynoŭnik płanavaŭ vyklikać masavaje abureńnie miascovaha nasielnictva, kab potym dałažyć načalstvu ŭ Vilni i Pieciarburhu ab paśpiachovym zadušeńni «buntu» pry jaho asabistym udziele.
«Bunt» byŭ vyklikany vielmi prosta. Hubiernatar prybyŭ u miastečka a druhoj hadzinie nočy ŭ supravadžeńni palicejskich, uzbrojenych šablami, bičami i revalvierami, zahadaŭ razbudzić ksiandzoŭ i pačaŭ apieracyju pa zachopie kaścioła. Chram vartavali niekalki miascovych žycharoŭ. Pabačyŭšy nabližeńnie vojska, jany stali pierad uvachodam z partretami cara, carycy i kryžam. Ludzi śćviardžali, što nichto nie moža zabirać u ich śviatyniu, pakul nie pryjdzie adkaz ad impieratara. Klinhienbierh adkazaŭ: «Ja tut jakraz pa daručeńni cara pryjšoŭ, kab začynić kaścioł». Žychary miastečka zapiarečyli:
«Ty nie hubiernatar, a razbojnik, nivodzin hubiernatar nočču carskich zahadaŭ nie vykonvaje. My nie chočam nijakich łaskaŭ i dabradziejstvaŭ, tolki spraviadlivaści. Katalicki kaścioł naležyć tolki katalikam».
Pačałasia šturchanina, vyryvańnie kryžoŭ i abrazoŭ, pačulisia streły ŭ pavietra.
Prybyćcio kazakaŭ ź pikami, karabinami, šablami i nahajkami pierałamała situacyju na karyść uładaŭ. Ksiondz Aŭhuścin Mažejka, jaki prybyŭ razam z karnikami, vynies Śviatyja Dary, kaścioł byŭ apiačatany. Na miescy zastałosia niekalki trupaŭ i mnostva paranienych. Aryštavanych kabiet kazaki zhvałtavali.
Na nastupny dzień u miastečku adbyŭsia hubiernatarski sud. Na rynku zasiadaŭ Klinhienbierh u supravadžeńni palicyi. Da jaho pryvodzili zatrymanych, jakich kazaki źbivali nahajkami. Carski čynoŭnik naziraŭ za ekziekucyjaj z uśmieškaj i vialikim zadavalnieńniem. Čas ad času jon pytaŭsia: «Što? Ja hubiernatar ci razbojnik?» Źbitych ludziej pazačyniali ŭ humnach i šynkach, pieraŭtvoranych u časovyja turmy.
Paśla hetaha hubiernatar zahadaŭ źmiaścić u «Kovienskich hubiernskich viedamaściach» infarmacyju, jakaja b całkam apraŭdvała dziejańni administracyi. Śćviardžałasia, što, zhodna z najvyšejšym zahadam, kaścioł treba było začynić, ale žychary miastečka nie padparadkavalisia. Tamu była ŭžyta siła. Pry sutyknieńni ź miascovym ludam nibyta byli lohka paranienyja čatyry palicejskija. Choć nasamreč padčas hetych padziej było zabita 9 čałaviek, 54 atrymali ranieńni, 69 čałaviek (52 mužčyny i 17 žančyn) va ŭzroście ad 16 da 80 hadoŭ aryštavanyja.
Abureńnie i salidarnaść
Dziejańni ŭładaŭ u Krožach vyklikali abureńnie šyrokich kołaŭ libieralnaj hramadskaści — nie tolki miascovaj, ale taksama rasijskaj i polskaj. Abaronaj padsudnych zanialisia najlepšyja advakaty z abiedźviuch rasijskich stalic, a taksama z Varšavy i Vilni.
Siarod tutejšych dziejačaŭ adznačyŭsia Francišak Bahuševič, jaki na toj momant pracavaŭ u Vilenskaj sudovaj pałacie. Svoj litaraturny talent jon skarystaŭ dla napisańnia maleńkich ananimnych brašur na biełaruskaj i polskaj movach, jakija pavinny byli infarmavać sialan pra sutnaść Kražanskaj spravy. Knihi byli nadrukavanyja da vieraśnia 1894 hoda ŭ Varšavie, ich źmiest u niečym nahadvaŭ «Mužyckuju praŭdu» Kastusia Kalinoŭskaha. Jak i inšyja tvory kłasika biełaruskaj litaratury, jany traplali da čytača praz «zialonuju miažu», z dapamohaj knihanošaŭ.
Viadoma, hetyja vydańni tolki ŭ niaznačnaj stupieni mahli paŭpłyvać na situacyju. Usia siła była va ŭładaŭ. 20 vieraśnia (pa starym styli) 1894 hoda ŭ Vilenskaj sudovaj pałacie pačaŭsia praces. Padsudnych było 69: 33 sielaniny, 26 šlachcičaŭ i 10 miaščan. Zatrymanych abvinavačvali ŭ pieraškodzie vykanańniu najvyšejšaha zahadu, a taksama va ŭzbrojenym supracivie kovienskamu hubiernataru i čynoŭnikam, što jaho supravadžali. Usiaho było asudžana 36 čałaviek, pry hetym čaćviora atrymali pa 10 hadoŭ kataržnych rabot, a troje byli sasłanyja ŭ Tabolskuju hubierniu.
Stała simvałam
Usia katalickaja hramadskaść litoŭska-biełaruskaha kraju žyła tady hetaj spravaj, u dni pracesu situacyja ŭ Vilni była vielmi napružanaja. «Kražanskaja raźnia» — tak emacyjna stali paŭsiudna nazyvać hetyja padziei — naniesła surjozny ŭdar pa imidžy tahačasnaj Rasii, a nazva miastečka stała niečym nakštałt simvała baraćby za svabodu viery.
U tym liku i z-za vysokich imidžavych strat ułady ŭ vyniku vymušanyja byli pajści na peŭnuju libieralizacyju ŭ adnosinach da Katalickaj carkvy ŭ impieryi. Tym bolš što chutka Alaksandr III pamior, a novy car, Mikałaj II, amnistavaŭ kražancaŭ u honar uzychodžańnia na tron. Chram, praŭda, im viarnuli tolki ŭ 1908-m.
A pamiać pra tyja padziei zachoŭvajecca i siońnia. 4 sakavika 1993 hoda litoŭskaje miastečka Kražaj atrymała hierb i ściah, jakija nahadvajuć pra padziei stahadovaj daŭniny. Na ich bačna, jak archanioł Michaił pieramahaje čorta sa srebnymi rahami, što simvalizuje maralnuju pieramohu kražancaŭ nad pryhniatalnikami.
Kamientary