U biełaruskim siehmiencie Threads razharełasia čarhovaja movaznaŭčaja sprečka. Hetym razam pad pryceł trapiła adno z samych papularnych moładzievych słoŭ apošnich hadoŭ. Karystalniki sacsietki aktyŭna abmiarkoŭvajuć, jak pravilna pisać pa-biełarusku: «krynž» ci ŭsio ž «kryndž»? Ale ci zaŭsiody adkaz možna znajści ŭ słoŭniku?
Dyskusija pačałasia z kateharyčnaha dopisu adnoj karystalnicy, jakaja zajaviła, što pravilna pisać «krynDŽ», «tamu što dž/dz». Niekatoryja byli zhodnyja, inšyja źviartali ŭvahu, što i inšyja słovy taksama pry pierachodzie ŭ biełaruskuju movu źmianiali svajo hučańnie.
Z zajavy pakpiŭ akaŭnt «Jeŭraradyjo», jaki vykazaŭsia suprać varyjantu z «dž»: «Zapazyčańnie fanietyčnaje, tamu [pravilna] krynž. KrynDŽ — voś što krynž».
U adkaz Kaciaryna Varažun paryravała, što «jakraz jak «kryndž» u biełaruskaj movie pieradajecca anhlijskaje słova», spasłaŭšysia na fanietyčnuju transkrypcyju ŭ słoŭnikach.
Na heta ŚMI adreahavała frazaj: «Kanapavyja fiłołahi mohuć pisać jak chočuć:)». Takaja replika abraziła Kaciarynu, jana apublikavała skrynšot pierapiski, što zapuściła sprečku na novy ŭzrovień i pryciahnuła da abmierkavańnia jašče bolš ludziej.
Kamientatary paleźli ŭ Kiembrydžski słoŭnik i paćvierdzili, što ŭ transkrypcyi sapraŭdy prysutničaje huk [dʒ], jaki padobny da biełaruskaha «dž».
A što kažuć biełaruskija słoŭniki?
Niahledziačy na toje, što słova vielmi novaje (u maštabach isnavańnia movy) i znajści prykłady jaho ŭžyvańnia ŭ biełaruskaj movie raniej za 2020 hod prablematyčna, jano ŭžo zafiksavana navukoŭcami. Słova ŭžo trapiła ŭ «Słoŭnik novych zapazyčanych słoŭ biełaruskaj movy». Hetaje hruntoŭnaje vydańnie, składzienaje movaznaŭcami Viktoryjaj Ułasievič i Natallaj Daŭhulevič, pabačyła śviet u 2023 hodzie. Jano fiksuje leksiku, jakaja źjaviłasia ŭ našaj movie ŭ pieršaj čverci XXI stahodździa: ad «akaŭnta» i «danata» da «fejku» i «majninhu».
«Krynž» i «krynžovy» ŭ Słoŭniku novych zapazyčanych słoŭ biełaruskaj movy
Aŭtary słoŭnika adnaznačna vyznačajuć napisańnie sprečnaha słova:
KRYNŽ, -u, m. (anhł. cringe), žarh. Pačućcio soramu, niajomkaści za čyje-niebudź dziejańni; toje, što vyklikaje takija pačućci.
KRYNŽOVY, prym. Jaki vyklikaje pačućci soramu i niajomkaści za čyje-niebudź dziejańni.
Adnak nie dla ŭsich udzielnikaŭ dyskusii hety słoŭnik — aŭtarytet. Naprykład, papularny akaŭnt «Bielaruskaja ad A da Ja», jaki zmahajecca za čyściniu movy ad upłyvu ruskaj movaj i ad anhlicyzmaŭ, vystupiŭ z kateharyčnaj krytykaj vydańnia. Na jaho dumku, słoŭnik novych słoŭ — heta prosta «zbor śmiećcia dla vuzkich śpiecyjalistaŭ», jaki fiksuje ŭsio zapar, navat «poŭnaje aby-što».
Jon nastojvaje, što kali słova biarecca z anhlijskaj movy, to treba paźbiahać ruskaha pasiarednictva.
«Jany pišuć krynž, bo niama ŭ ruskaj huku «dž», a ŭ nas jość, to treba zapazyčvać jak kryndž, bo našy fanietyčnyja srodki dazvalajuć heta», — tak hučyć jaho arhumient.
Hetyja śćviardžeńni pra «śpiecyfičnaść» słoŭnika raźbivajucca ab anatacyju samoha vydańnia, dzie skazana, što jano adrasujecca šyrokamu kołu čytačoŭ: vykładčykam, studentam, žurnalistam i ŭsim, chto cikavicca movaj. Heta značyć, što pierad nami nie śpiecyfičny navukovy dakumient, a praktyčny instrumient dla šyrokaha koła karystalnikaŭ.
Słoŭniki novych słoŭ (nieałahizmaŭ) — raznavidnaść bolš šyrokich i hruntoŭnych tłumačalnych słoŭnikaŭ. Jany vykonvajuć funkcyju apieratyŭnaha reahavańnia na źmieny ŭ movie. Kali vialikija šmattomnyja tłumačalnyja słoŭniki pieravydajucca raz na niekalki dziesiacihodździaŭ, to takija vydańni dazvalajuć zafiksavać tut i ciapier toje, što adbyvajecca ŭ žyvym maŭleńni.
Dla kahości taki słoŭnik — heta lehitymizacyja słenhu («fuch, značyć, tak možna pisać aficyjna»), dla kahości — daviednik pa pravapisie, a dla kahości — krynica viedaŭ pra pachodžańnie słoŭ. Ihnaravać jaho najaŭnaść, abapirajučysia tolki na ŭłasnaje moŭnaje pačućcio, — značyć admaŭlać abjektyŭnuju realnaść.
Dyk što, tolki «krynž»?
Treba razumieć pryrodu słoŭnikaŭ i toje, jak jany stvarajucca. Pretenzija, što navukoŭcy ciahnuć tudy «ŭsio zapar», hučyć dziŭna, bo fiksacyja uzusu — realnaha ŭžyvańnia słoŭ nośbitami — heta i jość fundamient linhvistyki.
Nastaŭnica ŭ škole vypraŭlaje pamyłki, kab vučni zasvoili zaćvierdžanyja praviły, a movaznaviec naziraje za tym, jak mova žyvie i źmianiajecca, jak admirajuć staryja normy i naradžajucca novyja, adaptujučy pad hetyja źmieny praviły i słoŭniki.
Movaznaviec zapisvaje dyjalektyzmy babulek u vioscy i słenh padletkaŭ u TikTok z adnolkavaj cikavaściu. Adnak słoŭnik novych zapazyčanych słoŭ, u adroźnieńnie ad dyjalektnaha, vykonvaje jašče i narmatyŭnuju funkcyju.
Litaraturnaja mova — heta sistema. Zadača składalnika narmatyŭnaha słoŭnika — nie prosta zapisać pačutaje, a adabrać toje, što nie razburaje hetuju sistemu, abo pryvieści jaho da vyhladu, jaki nie supiarečyć hetaj sistemie.
Dobry prykład — spartyŭnaja zała. Słova «kačałka» — heta vidavočny rusizm, «siłoŭnia» — pałanizm, a «džym» — anhlicyzm. U toj ža čas słova «macoŭnia» vyhladaje naturalnym biełaruskim utvareńniem, jakoje nie vybivajecca z šerahu zvykłych słoŭ. Tamu mienavita jano, razam z trenažorkaju, maje najbolšyja šancy trapić u budučyja słoŭniki, pakinuŭšy kankurentaŭ za bortam litaraturnaj normy.
Toje ž tyčycca i pravapisu. Kolki b karystalniki ŭ sacsietkach ni pisali «krynż» (ź miakkim znakam) ci «krindž» (praź i), hetyja varyjanty nikoli nie trapiać u narmatyŭnyja słoŭniki, bo jany hruba parušajuć bazavyja praviły biełaruskaj arfahrafii.
U vypadku ž z «krynžam» i «kryndžam» situacyja bolš składanaja: abodva varyjanty farmalna nie parušajuć praviłaŭ našaj movy, a niejkich univiersalnych «praviłaŭ pravilnaha zapazyčańnia» prosta nie isnuje.
Šyroka raspaŭsiudžanaje ŭjaŭleńnie pra toje, što my śviadoma «biarom» słovy ź inšaj movy, vybirajučy lepšy varyjant, — heta iluzija. Słovy chutčej «prychodziać» sami, padobna virusu.
Šlachi ich praniknieńnia mohuć być samymi roznymi: navukoviec nie znajšoŭ dakładny pierakład termina, padletak hulaŭ u niepierakładzienuju hulniu i zasvoiŭ niejkija słoŭcy, dvuchmoŭny čałaviek užyŭ słova ź inšaj movy, ale z patrebnym sensam u svaim maŭleńni.
Časta niemahčyma znajści taho «nulavoha pacyjenta», jaki pieršym užyŭ novaje słova. Sprob praniknieńniaŭ u movu moža być niekalki, raskidanych pa časie, ale nie ŭsie ź ich mohuć być paśpiachovymi.
Kali «virusnaja nahruzka» niedastatkovaja, a ŭnutranaja «imunnaja sistema» movy — jaje praviły i ŭzrovień puryzmu ŭ hramadstvie — zastajecca mocnaj, to novaje słova moža i nie praniknuć, abo źviedać niezvyčajnuju «mutacyju», adaptavaŭšysia pad novyja ŭmovy.
Novaje słova nie abaviazkova zajmaje łakunu, jano moža vyciaśniać i ŭłasnuju leksiku movy, u jakuju pryjšło, kali nośbity ŭsprymajuć jaho jak bolš zručnaje, pryhožaje ci sučasnaje.
Toje, što anhlicyzm pryjšoŭ u biełaruskuju movu praz pasrednictva ruskaj, — situacyja absalutna typovaja i nie ŭnikalnaja. Navat kali b biełarusy raptam pierastali hetak pavalna vałodać ruskaj movaj, jak siońnia, jaje ŭpłyŭ usio roŭna zastaŭsia b adčuvalnym z-za vielizarnaha maštabu ruskamoŭnaj infaprastory, kolkaści kantentu i bolšaj kolkaści suviaziaŭ va ŭsich śfierach z anhłamoŭnym śvietam.
U starabiełaruskuju movu mnohija słovy traplali praz polskuju, choć hieahrafična miežy ź inšymi krainami mahli być bližejšymi. Naprykład, u vypadku z hiermanizmami: u VKŁ była niepasrednaja miaža z Prusijaj, a ad Vilni da Kionihśbierha bližej, čym da Varšavy — ale hetaha było niedastatkova, kab abyścisia biez pasrednictva polskaj movy.
Zadumvacca pra čyściniu movy ad zapazyčańniaŭ pačali tolki ŭ časy nacyjanalnych dziaržaŭ, a pra toje, kab jašče i zapazyčańni byli «pravilnymi», z movy aryhinału — zdajecca, vynachodstva apošnich dziesiacihodździaŭ na postsavieckaj prastory. U hetych pracesaŭ jość svaje stanoŭčy i admoŭnyja baki.
Mahčyma, što nijaki «krynž» nikoli b nie dabraŭsia da biełaruskaj movy, kali b spačatku nie trapiŭ u ruskuju. I dziŭna rabić vyhlad, što hetaha pasrednictva nie było ci jaho možna było paźbiehnuć, kali ŭ vyniku nie paźbiehli.
Patrabavańnie paźbiahać pasrednikaŭ u zapazyčańniach absurdnaje, bo patrabuje ŭtajmavać dzikuju stychiju žyvych čałaviečach znosin i moŭnaha abmienu.
Nie, naša i movaznaŭcaŭ zadača — nie stolki zachavać hučańnie ci formu čužoha słova, kolki adaptavać jaho tak, kab jano stała svaim, nie supiarečyła biełaruskaj movie, navat kali heta budzie addalać jaho ad aryhinału.
Naprykład, słovy threads i shorts u anhlijskaj movie ŭžo stajać u formie množnaha liku. Ale my spakojna kažam «tredsy» i «šortsy», dadajučy jašče adzin kančatak množnaha liku. Z punktu hledžańnia łohiki — heta «masła maślenaje», ale nam tak zručna, heta dobra kładziecca ŭ našu hramatyku, i tamu takija formy nie vyklikajuć u nas pytańniaŭ.
Kali źviarnucca da kłasičnaha «Anhlijska-biełaruskaha słoŭnika» Valanciny Paškievič (2006), to tam słova cringe padajecca z transkrypcyjaj [krɪŋdʒ]. Sapraŭdy, heta fanietyčna bližej da «kryndž».
Kali ž pajści šlacham prostaj tranślitaracyi litar, atrymajecca «krinhie» — i taki varyjant taksama možna sustreć u siecivie, jak śviežuju zamienu sa śviadomaj pamyłkaj dla padzajezdžanaha «krynžu/kryndžu», jaki ŭžo nie hučyć tak kamična, jak raniej.
Ale dakładnaje prytrymlivańnie aryhinalnamu vymaŭleńniu nie zaŭsiody pracuje. Kłasičny prykład — słova computer. U aryhinale jano hučyć prykładna jak [kəmˈpju:tə], bieź nijakaha «r» na kancy. Adnak u biełaruskuju jano pryjšło jak «kampjutar», abapirajučysia na napisańnie, a nie na vymaŭleńnie. I było tut pasrednictva ruskaj movy ci nie było — značeńnia nie maje.
Zapazyčvańnie terminaŭ blizkaje da praktyčnaj transkrypcyi ŭłasnych imionaŭ, bo taksama šukaje kampramis pamiž paznavalnaściu hučańnia i hrafičnaj adpaviednaściu. Ale hetaha nielha skazać pra razmoŭnaje cringe, jakoje abaznačaje pačućcio.
Jak nasamreč pišuć biełarusy?
Jakaja forma była pieršaj u biełaruskaj movie, dakładna ŭžo nie daviedajemsia, ale analiz sacyjalnych sietak dazvalaje zrabić cikavyja nazirańni.
U Twitter (ciapier X), samaj niefarmalnaj z usich płatformaŭ, formy «kryndž» i «krynž» upieršyniu pačali ŭžyvać zusim nie biełaruskamoŭnyja akaŭnty. Jany źjavilisia jašče ŭ kancy 2010‑ch hadoŭ u tvitach ruskamoŭnych padletkaŭ z animešnymi avatarkami.
Śviadomaja pamyłka ŭ napisańni słova, napisańnie «krynž» zamiest «krinž» (praz «y»), heta śviadomaja intelektualnaja hulnia sa słovam, jakoj zabaŭlalisia jašče siaredniaviečnyja manachi na łatyni.
Kali ž kazać pra biełaruskamoŭny siehmient, to pieršaje zafiksavanaje ŭžyvańnie słova «krynž» datujecca lutym 2020 hoda (u frazie «krynž u voka trapiŭ»). Varyjant «kryndž» źjaviŭsia paźniej — u žniŭni taho ž hoda.
Siońnia pamiž hetymi dźviuma formami idzie sapraŭdnaja kankurencyja, u jakoj pakul što ŭpeŭniena pieramahaje bolš prosty varyjant. Statystyka za pačatak 2026 hoda pakazalnaja: forma «krynž» była ŭžytaja karystalnikami 15 razoŭ, u toj čas jak «kryndž» — tolki 7. Heta značyć, što ŭ žyvym maŭleńni varyjant biez «d» sustrakajecca ŭ dva razy čaściej.
Heta častkova tłumačyć, čamu aŭtary słoŭnika zafiksavali mienavita jaho: mahčyma, aryjentavalisia na realnuju častatu ŭžyvańnia. Ź inšaha boku, ihnaravańnie davoli papularnaha varyjantu «kryndž» taksama vyklikaje pytańni da składalnikaŭ, bo jon maje svaju łahičnuju i fanietyčnuju bazu.
Hałoŭnaje, što varta vynieści z hetaj historyi: spačatku idzie uzus (žyvoje ŭžyvańnie), a ŭžo paśla — movaznaŭstva. Praviły i słoŭniki mohuć upłyvać na toje, jak my havorym, mohuć karektavać normy, ale jany nie zdolnyja źmianić kirunak mahutnaj raki, jakoj źjaŭlajecca lubaja žyvaja mova.
Vy možacie ŭžyvać lubuju formu, jakaja nie supiarečyć pryrodzie biełaruskaj movy — i «kryndž», i «krynž», i navat bolš iraničnaje «krynhie». I nie varta papraŭlać inšych, kali jany pišuć inakš, dajcie času vyrašyć heta moŭnaje pytańnie naturalnym čynam. Možacie navat prydumać svoj ułasny, całkam biełaruski adpaviednik — kali vaša słova spadabajecca inšym, jano pryžyviecca i, mahčyma, navat vyciśnie zapazyčańnie.
Biełaruskaja mova — hnutkaja i žyvaja, jana nie źviedaje škody ni ad adnaho z hetych varyjantaŭ. A pra što dakładna nie varta dumać, dyk heta pra anhlijskuju movu. Joj absalutna ŭsio roŭna, jak vy vymaŭlajecie i jak pierajnačvajecie zapazyčanyja ŭ jaje słovy.
A ŭ našaniŭskaj tradycyi my pišam «kryndž».
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Niaklajeŭ apublikavaŭ złabadzionny vierš. U im zhadvajecca i Kaleśnikava z Babarykam, i Cichanoŭskaja, i Prakopjeŭ z Paźniakom14
Niaklajeŭ apublikavaŭ złabadzionny vierš. U im zhadvajecca i Kaleśnikava z Babarykam, i Cichanoŭskaja, i Prakopjeŭ z Paźniakom
U pačatku 2000‑ch troje nastaŭnikaŭ historyi źbiehli va Ukrainu ad «hienacydu biełaruskaha naroda», jaki čyniŭ režym Łukašenki. Jak skłaŭsia ich los?1919
Kamientary
Voś tyja ž palaki čamuś nie ciahnuć sabie ŭ rot rasiejskaje haŭno. I rasiejskija sieryjały pra miantoŭ dy "EsVieO" nie hladziać. A navošta heta robiać biełarusy - zahadka. I apraŭdvać heta tym što prosta hetaja jama z haŭnom zanadta vializarnaja što nie možna prajści mima nie chapnuŭšy choć žmieniu, choć łyžku - nu heta dziŭna niejak...
A nakont "zastaŭsia b" - znovu dastatkova pahladzieć na tych ža palakaŭ: maładoje pakaleńnie zusim nie viedaje rasiejskuju, jana im prosta nie patrebnaja bo ŭ ich jość svaja. Toje ž budzie i ŭ Biełarusi, dastatkova tolki maskalskich akupantaŭ vypchać i zrabić adukacyju vyklučna na rodnaj movie chacia b na 10-15 hadoŭ. I nie budzie tut nijakaj rasiejskaj bolš. I nijakich uboskich "kryndžałukaŭ" nie budzie taksama bo ŭ svajoj dastatkova sinonimaŭ.
-Hoŭ Krynž !