«Mnie kazali: ty havoryš jak kanadski emihrant». Siarhiej Šupa raskazaŭ pra Vilniu 90-ch, paraŭnańnie litoŭskaj litaratury ź biełaruskaj i adroźnieńni pamiž narodami

— U kancy lutaha — pačatku sakavika paśla ŭdziełu ŭ Mižnarodnaj knižnaj vystavie ŭ Vilni vy asobna prezientavali pierakłady čatyroch tamoŭ vilenskaj sahi Silva Rerum — ź jaje aŭtarkaj Kryścinaj Sabalaŭkajcie. Jakija ŭ vas zastalisia ŭražańni ad prezientacyi?

— Tak, hałoŭnaja masa čytačoŭ pryjšła na asobnuju prezientacyju, jakaja adbyłasia ŭ Biełaruskim muziei imia Ivana Łuckieviča ŭ Vilni. Usia zała była zapoŭnienaja: sabrałasia čałaviek 60-70.

Vielmi nam dapamahło, faktyčna ŭratavała, što my adrazu damovilisia pra niestandartny moŭny farmat. Dla paradku ja zapytaŭsia, ci jość ludzi, jakija nie razumiejuć pa-litoŭsku: ich było niamała. Tady ja spytaŭ, ci jość ludzi, jakija nie razumiejuć pa-polsku (sama Sabalaŭskajcie vielmi dobra havoryć pa-polsku): padnialisia adna-dźvie niaśmiełyja ruki. Tak my damovilisia: Kryścina budzie havaryć pa-polsku, a my budziem zadavać pytańni pa-biełarusku.

Heta nam zekanomiła proćmu času i sił, nie raźbiła dynamiku razmovy. Kryścina paśla prezientacyi pryznałasia, što da hetaha ź biełaruskaj movaj faktyčna nie sutykałasia, ale adznačyła, što amal usio razumieła.

Pavialičyć

— Jak vy pryjšli da idei vydać Silva Rerum pa-biełarusku?

— Ja daŭno pryhladaŭsia da ramanu: pieršaja knižka vyjšła ŭ 2008-m. Tvor vielmi jaskravy i viartaje nas da našaj supolnaj historyi. U biełarusaŭ niama histaryčnych ramanaŭ pra XVIII stahodździe, a Sabalaŭskajcie ŭziała žyćcio pałanizavanaj šlachty i napisała pra jaho vialiki raman.

Jak vyjaviłasia, Silva Rerum — samaja papularnaja kniha ŭ Litvie ŭ hetym stahodździ. Hetym razam na kirmašy ŭ Vilni ja spytaŭsia ŭ Kryściny, kolki składaje supolny nakład usich čatyroch tamoŭ pa-litoŭsku (treba skazać, što pieršy tom ja pierakładaŭ užo z 22‑ha vydańnia). Jana adkazała, što nakład usich vydańniaŭ — 300 tysiač asobnikaŭ.

Pavialičyć

Nahadaju, što ŭ Litvie žyvie mienš za 3 miljony čałaviek. Atrymlivajecca, kožnaja druhaja ci treciaja siamja mieła hetuju knihu.

Raman nie prosta papularny. Jak adznačajuć krytyki, jon — redkaje spałučeńnie papularnaści i litaraturnaj jakaści. Heta ni ŭ jakim razie nie tanny biestsieler, jaki mocna prahučyć paśla vychadu, ale pra jaki praź miesiac zabuduć — takich historyj u śviecie było davoli šmat.

Tak što ŭ tym, što my vybrali hetuju knihu dla pierakładu, ničoha dziŭnaha niama. Troški raniej my ŭ vydaviectvie «Viasna» raspačali litoŭskuju kalekcyju. U 2018‑m hazieta Lietuvos Rytas nadrukavała na stahodździe adnaŭleńnia litoŭskaj dziaržavy rejtynh 100 litoŭskich knih. Tam było dva śpisy: litaraturnych krytykaŭ i čytačoŭ. U śpisie krytykaŭ pieršaje miesca zaniała kniha emihracyjnaha piśmieńnika Antanasa Škiemy «Bieły savan». Druhoje — «Vilenski pokier» Ryčarda Havialisa. Treciaje — «Tuŭła» Jurhisa Kunčynasa.

Pavialičyć

«Vilenski pokier» vydaviectva «Łohvinaŭ» vydała jašče ŭ 2018 hodzie. A my pačali svaju litoŭskuju sieryju vydańniem knih №1 i №3 («Bieły savan» i «Tuŭła»). Tamu siońnia biełaruski čytač maje mahčymaść pračytać try samyja papularnyja siarod krytykaŭ tvory litoŭskaj litaratury za apošnija 100 hadoŭ. «Bieły savan» i «Tuŭła», jak i Silva Rerum, usio jašče dastupnyja na «Knihaŭcy».

— A čamu vy vyrašyli, što biełaruskim čytačam buduć cikavyja ramany ź litoŭskaj litaratury?

— Dziŭna było b nie mieć nijakaha ŭjaŭleńnia pra knihi krainy i naroda, ź jakimi biełarusaŭ źviazvajuć stahodździ supolnaj historyi. Faktyčna da hetych vydańniaŭ (a ź litoŭskaj na biełaruskuju vyjšła pierakładaŭ užo, mabyć, ź dziasiatak — taksama ŭ vydaviectvie «Pflaŭmbaŭm») biełarusy faktyčna ničoha nie viedali pra toje, što adbyvajecca ŭ litaratury Litvy, što było absalutna nienarmalnaj situacyjaj. Tamu my vyrašyli jaje pačać vypraŭlać.

— Da pierakładu «Tuŭły» Kunčynasa vy dadali mapu ź miaścinami, dzie adbyvajucca padziei ramanu. Dziakujučy hetaj mapie ja adkryŭ dla siabie zusim nieviadomyja kutki Vilni. Jak vy zmahli stvaryć hetuju mapu?

— U 1990‑ch my žyli ŭ Vilni napačatku Antokala kala kaścioła Piatra i Paŭła — tam jość vulica Vasaros («Letniaja»). Kali vy skažycie litoŭcu «ja žyvu na vulicy Vasaros», vy pabačycie zabaŭnuju reakcyju.

— Tamu što tam znachodzicca psichijatryčny špital, tak?

— Tak. Heta toje ž samaje, što skazać u Miensku «ja žyvu ŭ Navinkach»… My žyli prosta za płotam psichijatryčnaha špitala. A hieroj ramana «Tuŭła», u jakim vielmi šmat aŭtabijahrafičnych rysaŭ Kunčynasa (jon byŭ intelektuałam, hiermanistam, pierakładčykam, paetam), jakraz lačyŭsia ŭ špitali. Pobač ź im znachodziŭsia hastranom Rytas. Ałkašy chadzili tudy dahnacca ŭ kafieteryj na druhim paviersie. Pamiataju tyja tablički: «Asoby ŭ špitalnych chałatach nie absłuhoŭvajucca».

Mianie hetaje apisańnie majoj Vilni strašna ŭraziła. Nie toj turystyčnaj, dzie Vostraja Brama, hara Hiedzimina i h.d., a toj, dzie ja žyvu. Kniha vyjšła ŭ 1993 hodzie. U joj raskazvajecca pra ščymlivuju i trahičnuju historyju kachańnia aŭtara da dziaŭčyny, jakuju jon straciŭ.

Raman nieardynarny i vielmi tapahrafičny, jon dakładna apisvaje miaściny, dzie z hierojem niešta adbyvajecca. Ale ni ŭ vodnym litoŭskim vydańni «Tuŭły» i ŭ nivodnym pierakładnym nijakaj mapy nie było. Tamu ja padumaŭ, što było b vielmi dobra jaje zrabić, kab čytačy mahli dychać pavietram z ramana i sprabavać ujavić, jak vyhladała toje ci inšaje miesca ŭ kancy 1980-ch.

Ja zastaŭ tyja miaściny napačatku 1990‑ch (Siarhiej Šupa maje litoŭskaje hramadzianstva — budzma.org), tam tady jašče mała što źmianiłasia. A voś užo ź siaredziny 1990‑ch pačalisia imklivyja źmieny z układańniem kučy hrošaj. A na toj čas, kali ja pierajechaŭ u Vilniu, Zarečča było zakinutym zavuhollem, dzie, mabyć, z 1950‑ch ničoha nie ramantavałasia.

— U «Tuŭle» jość zhadki i pra biełaruskija miaściny: Minsk, Baranavičy…

— U peŭny momant hieroj pa pierapiscy znajomicca ź biełaruskaj paetkaj, ź jakoj jedzie adpačyvać u Krym. Tak uźnikaje biełaruskaja tema. Naša kraina taksama ŭspłyvaje ŭ paezii Kunčynasa. Biełaruś jak kraina nie była jamu dalokaj i čužoj.

— U čym asablivaści litoŭskaj litaratury, kali rabić paraŭnańnie ź biełaruskaj?

— Litoŭskaja litaratura vielmi bahataja i raznastajnaja: jana niaspynna raźvivałasia ad kanca XIX — pačatku XX stahodździaŭ, u tym liku ŭ časy niezaležnaści mižvajennaj Litoŭskaj Respubliki. Paśla 1944 hoda, druhoj savieckaj akupacyi, Sajuz piśmieńnikaŭ vyjechaŭ na emihracyju amal u poŭnym składzie (u tym liku i Antanas Škiema). Tam litaraturnyja pracesy praciahvalisia značna bolš aktyŭna, čym, skažam, u biełaruskaj emihracyi. Navat ciažka skazać, kolki ramanaŭ vyjšła z-pad piara biełaruskich emihracyjnych piśmieńnikaŭ — adzinki. U Biełarusi pakaleńnie tych tvorcaŭ było źniščana padčas represij 1930-ch. A ŭ Litvie jany zmahli vyjechać na Zachad.

Pad kaniec 1950‑ch pačali ŭźnikać novyja imiony i ŭ litaratury Savieckaj Litvy. Biełaruś u hety čas sutyknułasia z tatalnaj rusifikacyjaj, tamu litaratura zbolšaha była adarvanaja ad realnaha žyćcia. Pisali pra viosku, dzie jašče žyła biełaruskaja mova, ale kali pisali pra horad, dzie ŭžo ŭsio było pa-rusku, to litaratura vyhladała nie zusim naturalnaj.

Tak što biełaruskaja litaratura adroźnivajecca pierš za ŭsio tym, što jana stvarałasia va ŭmovach tatalnaj rusifikacyi čytačoŭ. U Litvie čytačy faktyčna nie rusifikavalisia, tamu raźvivalisia svaja mova i litaratura — niachaj pry ideałahičnym kantroli.

— Siońnia ŭ Litvie niamała biełarusaŭ vyvučaje litoŭskuju movu. A jak jaje vyvučyli vy?

— Ja pabyvaŭ u Vilni jašče ŭ školnyja časy — napeŭna, jašče raniej za naviedvańnie biełaruskich abłasnych centraŭ (Vilnia, jak viadoma, ad Miensku bližej za ich). Pryjazdžaješ — a tam inšyja movy: i litoŭskaja, i polskaja, i miascovaja-tutejšaja biełaruskaja, i ruskaja, i ja navat zaśpieŭ idyš.

A kali pajechać dalej, u Koŭna, tam usio pa-litoŭsku. Ja ź dziacinstva byŭ zajadłym linhvistam, dzieści, napeŭna, u kłasie 7‑m pry naviedańni Koŭna kupiŭ padručnik litoŭskaj movy i pacichu sam sabie vyvučyŭ.

Strukturna litoŭskaja mova nie takaja dalokaja ad biełaruskaj i słavianskich moŭ. Nam jana značna bolš blizkaja, čym lubaja z zachodnich moŭ. Ja vialikich ciažkaściaŭ u vyvučeńni nie adčuvaŭ. A kali pierajechaŭ u Vilniu žyć, to ŭžo i havaryŭ pa-litoŭsku. Praŭda, mnie kazali: ty havoryš, jak niejki kanadski emihrant.

— To-bok heta stereatyp, kali kažuć, što litoŭskaja mova vielmi składanaja dla vyvučeńnia?

— Pasprabujcie estonskuju vyvučyć… Nie, litoŭskaja mova — niaciažkaja.

— U čym biełarusy i litoŭcy padobnyja, a ŭ čym adroznyja?

— Padobnaść chavajecca ŭ minułym, jakoje zrabiła adbitak na nacyjanalnyja charaktary.

Biełarusy, jak i litoŭcy, bolš indyvidualisty, pry hetym strymanyja, nie emacyjnyja — kali paraŭnoŭvać z ukraincami i ruskimi. Kali brać etnahrafiju i falkłor, to pamiž litoŭcami i biełarusami niama vyraznaj miažy — aprača moŭnaj. Skažam, pry paraŭnańni muziejaŭ narodnaha pobytu śpiecyjalistam było b vielmi ciažka pravieści miažu.

Uvohule ad pačatku Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i až da 1991 hoda pamiž biełarusami i litoŭcami nikoli nie było miažy. I my, i jany traplali pad roznyja akupacyi — rasijskuju, polskuju, savieckuju. Ale tam, dzie prachodzić moŭnaja miaža, realnaj miažy ŭsie hetyja časy nie było. Jana źjaviłasia tolki ŭ 1991 hodzie i, na žal, hety mur robicca ŭsio vyšejšy i vyšejšy.

Jasna, što na biełarusaŭ vielmi mocny adbitak zrabiła rusifikacyja. Biełarusy značna bolš savietyzavany narod, čym litoŭcy. Ja navat paspračaŭsia b z tearetykami nacyjabudaŭnictva: napeŭna, biełaruskaja nacyja jašče nie da kanca sfarmavałasia. Albo jość, prynamsi, niekalki kankurentnych madelaŭ, što takoje biełaruskaja nacyja. Jość naš nacyjanalny naratyŭ, a jość naratyŭ, umoŭna kažučy, Marzaluka — prarasijskich biełarusaŭ antyjeŭrapiejskaj aryjentacyi.

A nielha čałavieku, jaki ličyć siabie biełarusam, skazać, što jon nie biełarus. Toje samaje, kali na Vilenščynie ludzi havorać na biełaruskim dyjalekcie, ale ličać siabie palakami: nichto nie maje prava skazać im «nijakija vy nie palaki, vy biełarusy». Vybar prynaležnaści da nacyi — heta sprava samaśviadomaści i pryvatnaja sprava kožnaha čałavieka, a nie niejkaha starońniaha naziralnika, jaki zamiaraje čerap, hienietyku, zrobić analiz kryvi.

Što datyčyć roźnicy, to varta mieć na ŭvazie, što i Litva ŭ značnaj stupieni savietyzavanaja — kali paraŭnoŭvać litoŭcaŭ z łatyšami i tym bolš z estoncami. Recydyvy časam i na vybarach prajaŭlajucca: na apošnich prezidenckich vybarach prasaviecki i prarasijski palityk Vajtkus nabraŭ 7% hałasoŭ — što niamała.

— U čym asałoda pracy pierakładčykam mastackaj litaratury?

— Pa-pieršaje, pryjemna, što robiš zamiežnuju litaraturu dastupnaj dla biełaruskaha čytača. I vielmi cikava rabić test biełaruskaj movie: ci možaš ty, biełaruskaja mova, vykazać pačućci i dumki inšaha tvorcy, jaki pisaŭ na inšaj movie?

Viedaju, što niekatoryja pierakładajuć tak, jak pierakładajecca, a zatym pačynajucca składanyja i ciažkija pracesy samaredahavańnia — čarnavik davodziać da ładu. Ja pracuju inakš. Tuju ž pracu ja rablu na prastory adnaho skaza ci adnaho abzaca. Pakul jany nie zahučać tak, jak mnie zdajecca idealna, dalej nie idu. Hładkaja redaktura adbyvajecca, kali ja čytaju pierakład uhołas žoncy, zaadno dyrektarcy vydaviectva (uradžency Charvatyi Vieśnie Vaško — budzma.org): tady čuju ŭsie słabyja miescy, jakija treba padšlifavać. Ale takich miescaŭ atrymlivajecca nie tak i šmat.

Pavialičyć

Na moj pohlad, pierakładnaja litaratura — taki samy fakt biełaruskaj litaratury i kultury, jak i aryhinalnaja. Heta aktualna dla nievialikich narodaŭ. Pamiataju, jak mianie ŭraziła ŭ kniharni ŭ Estonii, što 80% pradukcyi składali pierakłady. I čytačy, i piśmieńniki hadujucca nie tolki na svajoj aryhinalnaj litaratury, ale i na pierakładach. A pierakłady ŭ ideale majuć tuju pieravahu, što heta ŭžo pravieranaja litaratura.

— Nad čym pracujecie zaraz, vychadu jakoj knihi čakać nieŭzabavie?

— Pracuju paralelna nad niekalkimi prajektami, ale chacieŭ by raskazać pra jašče adnu knižku litoŭskaj sieryi. Hetaja kniha zaniała pieršaje miesca ŭ śpisie stahodździa ŭ rejtynhu siarod čytačoŭ. I dumaju, heta, mahčyma, samaja značnaja litoŭskaja kniha na suśvietnym uzroŭni. Jaje los vielmi trahičny, i jana nie zahučała tady, kali pavinna była zahučać i tamu zastałasia niezaŭvažanaj u šyrokim śviecie.

Heta kniha intelektuała i dramaturha mižvajennaj Litvy Balisa Sruohi «Les bahoŭ». U 1943 hodzie niemcy paśla parazy pad Stalinhradam pačali padhrabać na akupavanych terytoryjach mabilizacyjny rezierv i stvarać bataljony Vafen SS — u Litvie, Łatvii, Estonii i Biełarusi. Usiudy heta ŭdałosia akramia Litvy (u Biełarusi była stvorana 30‑ia hrenadziorskaja dyvizija SS): tam hetaja akcyja była sabatavanaja. Niebiespadstaŭna niemcy abvinavacili ŭ hetym prafiesuru Vilenskaha ŭniviersiteta. Kala 40 intelektuałaŭ, u tym liku Balisa Sruohu, razasłali pa kancłahierach. Praŭda, jany tam siadzieli nie jak viaźni, a chutčej jak zakładniki — maŭlaŭ, nabiarom ludziej u SS i tady vas vypuścim. Ale niemcy nikoha tak i nie nabrali, i intelektuały prasiedzieli ŭ kancłahierach da kanca vajny.

Balis Sruoha — tonki stylist i vydatny litaratar — napisaŭ knihu pra svoj pobyt u łahiery Štuthof pad Hdańskam. Jana vielmi niestandartnaja na fonie astatnich padobnych miemuaraŭ pra vyžyvańnie ŭ kancłahiery. Kniha napisana z pazicyj sarkazmu, čornaha humaru — tak Sruoha sprabavaŭ vyžyć. Pry jaje čytańni raziavaješ rot: jak pra takoje možna było tak napisać?

Saviety Sruohu vyzvalili i evakujavali, jon raźminuŭsia z žonkaj i dačkoj, jakija ŭ 1944‑m paśpieli ŭciačy na Zachad. Sruohu ź vialikaj pompaj pryvieźli ŭ Litvu: paśla vyjezdu Sajuza piśmieńnikaŭ amal u poŭnym składzie tam zastavałasia try z pałovaj litaratary.

Jon napisaŭ za paru miesiacaŭ svaju knihu, zdaŭ u vydaviectva, ale partyjnaja cenzura skazała, što tak pisać nielha. Sruoha zmahaŭsia za rukapis jak tolki moh, ale prajhraŭ boj — u 1947‑m pamior. Knižku pakłali ŭ šufladu. Padčas adlihi vydali, ale ŭ mocna źniaviečanym, faktyčna nie ŭ aŭtarskim varyjancie. U takim vyhladzie jak śviedčańnie niamiecka-fašysckich złačynstvaŭ kniha stała viadomaj, uvajšła ŭ školnyja prahramy.

I voś heta faktyčna samaja vialikaja litoŭskaja knižka XX stahodździa da siońnia nie vyjšła ŭ aŭtarskim varyjancie. Sioleta 130 hadoŭ z dnia naradžeńnia Balisa Sruohi, i vosieńniu vydańnie ŭpieršyniu vyjdzie pa-litoŭsku ŭ tym vyhladzie, u jakim jaho zadumvaŭ aŭtar.

A pierakłady ŭžo niekalki hadoŭ robiacca z aŭtarskaha varyjantu (rukapisy zachavalisia). Pieršy vyjšaŭ azierbajdžanski, ciapier vychodzić karejski, rychtujecca francuzski i niderłandski — i voś piatym budzie biełaruski pierakład.

• 10
• 0
• 0
• 2
• 0
• 0
• 0
• 2