Hienadź Sahanovič. Nas nia čujuć, bo my maŭčym

Nas nia čujuć, bo my maŭčym

Važkaja, moža navat vyznačalnaja rola našych prodkaŭ, ci, jak ich tady nazyvali, rusinaŭ, u histaryčnaj bitvie pad Hrunvaldam-Tanenberham biassprečnaja. Pra heta kažuć ci nia ŭsie vartyja davieru krynicy. Navat u Dłuhaša, jaki tak nie lubiŭ rusinaŭ, z 18 nazvanych charuhvaŭ Vitaŭta ažno 14 — ź biełaruskich ci ŭkrainskich ziemlaŭ. Ale takija fakty viedajuć specyjalisty. Dla ludziej paspalitych časam i ŭ Biełarusi heta treba tłumačyć, davodzić, a ŭ maštabie mižnarodnym Hrunvald sapraŭdy zastajecca polska-litoŭskim.

Pryčynaŭ tamu šerah. Na ŭzroŭni kodu takaja vyraznaja nieadpaviednaść padziei i jaje histaryjahrafičnaha mitu była zadadzienaja dyskretnaściu našaj tradycyi, źmienami histaryčnaha imia Biełarusi, a potym pavialičanaja nieraźvitaściu biełaruskaj histaryjahrafii. Faktyčna, tolki paśla razvału SSSR, kali ŭ Biełarusi svajoj historyi stała nadavacca surjoznaja ŭvaha, my pačali šyrej pisać pra Hrunvald. Navat toje, što zmahli, dazvoliła «pryŭłaścić» hetuju padzieju, zrabić faktam masavaj śviadomaści (i nazvu ž svaju znajšli — Dubroŭna). Inšymi słovami, choć častkova spoŭnili toje, što palaki j litoŭcy paśpieli sto hadoŭ tamu. Ale našyja publikacyi pra Hrunvald zastalisia rečami «chatniaha ŭžytku»: navonki jany nie pracavali. Nu jak śvietu ŭviedać pra ŭdzieł biełarusaŭ u toj słavutaj siečy, kali my nie skazali jamu pra heta? Ani hidy, ani aŭtary encyklapedyčnych vydańniaŭ abo syntezaŭ-padručnikaŭ nie biaruć u ruki aŭtentyčnych krynicaŭ — letapisaŭ i kronik. Jany karystajucca hatovym praduktam nacyjanalnych histaryjahrafijaŭ, u jakich — ułasnyja versii minułaha. Kožnaja nacyja ehacentryčnaja i nia dzielicca «svajoj» historyjaj, tym bolš pieramohami.

Prablema ŭskładniajecca tym, što biełarusy adstali ŭ nacyjanalnym raźvićci ad susiedziaŭ, spaźnilisia na «pryvatyzacyju» historyi. Eŭrapiejskaja vizija minułaha ŭžo sfarmavanaja, a jaje revizija vymahaje vializnych vysiłkaŭ i adpaviednaj dziaržaŭnaj palityki — unutranaj i mižnarodnaj. Nia majučy ničoha hetaha, my nie nabyvajem i svajoj historyi. My prosta nie padajem śvietu hołasu. Śviežy prykład: u najnoŭšaj dvuchtamovaj «Hlabalnaj encyklapedyi historyjapisańnia» pradstaŭlenyja histaryjahrafii i historyki litaralna ŭsich krain śvietu, za vyniatkam Biełarusi. Adzin biełaruski historyk, praŭda, fihuruje dvojčy — naš Daŭnar-Zapolski: pieršy raz va ŭkrainskaj, druhi — u litoŭskaj navucy... Iznoŭ ža tamu, što niama śledu našaj nacyjanalnaj histaryjahrafii, nas nie čutno, my samaizalavalisia. Kab nas čuli, musiać być kandycyjnyja — pa eŭrapiejskich standartach — pradukty, pryčym na suśvietnych movach. Dasiul — nivodnaj takoj pracy biełaruskich historykaŭ ni pa-anhielsku, ni pa-niamiecku, ni pa-francusku... Toje ž z Hrunvaldam. My nia majem ułasnaha navukovaha daśledavańnia samoj hetaj bitvy, nie skazali jašče ŭ hrunvaldaznaŭstvie svajho słova navat pa-biełarusku. Na kaho ž tut kryŭdzicca...

Hienadź Sahanovič