«Biełaruski śled» Edhara Po (150 hadoŭ tamu 7 kastryčnika pamior amerykanski piśmieńnik Edhar Po)

«Biełaruski śled» Edhara Po

150 hadoŭ tamu 7 kastryčnika pamior amerykanski piśmieńnik Edhar Po

Jubilejnaja data nia stała apošniaj kropkaj u bijahrafii čałavieka, jaki śviedama pierabłytaŭ ułasnaje žyćcio ź litaraturaj i tamu, jak heta ni banalna, praciahvaje žyć razam z svaimi tvorami.

Prysutnaść Po ŭ biełaruskim kantekście asablivaja. Skažam, varta było «Našaj Nivie» ŭ pačatku 90-ch zajavić pra namier pierakłaści i vydać usiu spadčynu piśmieńnika, jak na praciahu niekalkich hadoŭ źjavilisia pierakłady jahonych klasyčnych tvoraŭ, pryčym pa niekalki pierakładaŭ adnych i tych apaviadańniaŭ i vieršaŭ, zroblenych roznymi aŭtarami. Dastatkova nazvać paemy «Krumkač» i «Ŭlalum» abo navełu «Avalny partret». Takoj pryciahalnaściu vyznačalisia chiba što tvory Alaksandra Puškina, pierakłady jakich rabilisia na zamovu da jubilejaŭ. Roźnica ŭ tym, što pierakładaŭ Po nichto nie zamaŭlaŭ.

Darečy, nakont Puškina. Chulio Kartasar u svajoj pradmovie da knihi Po niekalki razoŭ zhadvaje pra Puškina, adnojčy navat nazyvaje jaho «rasiejskim Po». Ale takoje paraŭnańnie naŭrad ci prydatnaje dla našych stereatypaŭ i ŭjaŭleńniaŭ. Puškina zrabili dziaržaŭnym paetam, a Po tak i zastaŭsia žyvoj zahadkaj — alkaholikam i narkamanam, jaki pisaŭ hienijalnyja vieršy i apaviadańni dy nieadekvatna pavodziŭ siabie ŭ roznych žyćciovych sytuacyjach. Karotkaje žyćcio i karotkaja tvorčaść. Raptoŭnyja vybuchi ščaścia i praciahłyja tydni depresii. Pakutnickaja śmierć.

Kartasar apisvaje toj dzień, 7 kastryčnika 1849 hodu, nastupnym čynam:

«U peryjady depresii, źviazanaj častkova z chvarobaj serca, Po źviartaŭsia da alkaholu, jak da vyratavalnaha stymulatara. Ale navat małaja kolkaść śpirtnoha zhubna ŭździejničała na jahony mozah. Hetkim zahannym šlacham padziei, chutčej za ŭsio, i pajšli na borcie karabla ŭ časie płavańnia ŭ Bałtymor. U Ryčmandzie lekary papiaredzili Edhara: jašče adzin zryŭ budzie zhubnym dla jaho. I jany nie pamylilisia. 29 vieraśnia karabiel staŭ na pryčał u Bałtymory. Po źbiraŭsia ciahnikom dajechać da Filadelfii, ale ciahnika treba było čakać niekalki hadzinaŭ. Hetyja hadziny i vyrašyli jahony los. Viadoma, što kali jon źjaviŭsia da svajho siabra, jon užo byŭ pjany. Dalejšaje — zdahadki. Pierad nami piacidzionny prabieł: praź piać dzion niejki lekar, znajomy z Po, atrymaŭ śpiešna napisanuju ałoŭkam cydułku, dzie paviedamlałasia što peŭny džentlmen, «vielmi drenna apranuty», terminova patrabuje jahonaj dapamohi. Cydułku napisaŭ niejki drukar, jaki paznaŭ Po ŭ absalutna pjanym čałavieku, jaki siadzieŭ u trakciry ŭ atačeńni publiki samaha nizkaha kapyłu. U horadzie adbyvalisia vybary, i partyi-supiernicy spajvali ŭsialaki zbrod dy vadzili jaho na vybarčyja ŭčastki. Mahčyma, i Po byŭ vykarystany ŭ jakaści najomnaha vybarščyka, a paśla pakinuty ŭ trakciry, dzie jaho i pabačyŭ drukar. Jašče piać dzion u bałtymorskaj lakarni Po zharaŭ u žachlivych halucynacyjach, u zmahańni ź siadziełkami, jakija sprabavali jaho strymać. U niejki mih praśviatleńnia jon byccam by spytaŭsia, ci jość u jaho nadzieja. Jamu adkazali, što spravy jahonyja kiepskija. Jon zapiarečyŭ: «Ja nie pra toje. Ci jość nadzieja ŭ takoj nikčemnaści, jak ja?»

Było jamu 40 hadoŭ. Krychu vyšej Kartasar nazyvaje piśmieńnika samym mužnym ź biazvolnych ludziej.

Narešcie, kolki słovaŭ pra «biełaruski śled» u bijahrafii Edhara Po.

Hutarka idzie pra pieršuju pałovu minułaha stahodździa, dakładniej, pra 1831 hod, kali ŭ Biełarusi adbyvałasia antyrasiejskaje paŭstańnie. Voś što piša Kartasar:

«U sakaviku hałodny i niaščasny Po ledź nie zaverbavaŭsia sałdatam u vojska Polščy, jakaja paŭstała suprać Rasiei. Jahonaje chadajnictva adchilili».

Treba razumieć umoŭnaść ujaŭleńniaŭ arhientynca Kartasara pra paŭstańnie 1831 hodu, pra tahačasny palityčny raskład u našaj častcy śvietu i pra Biełaruś, jakaja apynułasia ŭ samym centry zhadanaha paŭstańnia. Ale jość u hetaj zhadcy i jašče adna ŭmoŭnaść.

Niadoŭhaja bijahrafija amerykanskaha piśmieńnika poŭnaja adnačasova fantastyčnych prydumak, uźniknieńniu jakich spryjaŭ sam Po, i biełych plamaŭ, jakija zastajucca nierazhadanymi. Časam pravały doŭžacca hadami. U hutarkach ź siabrami jon raspaviadaŭ pra svaje dalokija padarožžy, a paśla jahonaje śmierci ŭžo siabry pierakazvali bijohrafam tyja niebylicy. Pryčym roznyja siabry kazali pra roznaje. Kali da hetaha dadać jašče j dapuščeńni bijohrafaŭ, dyk karcina składajecca absalutna zabłytanaja i nievierahodnaja. Mienavita hetuju akaličnaść ja mieŭ na ŭvazie, kali kazaŭ pra ŭmoŭnaje ŭjaŭleńnie Kartasara, jaki śćviardžaje, što Po chacieŭ uziać udzieł u našym paŭstańni, ale jaho nie pryniali.

Ci sapraŭdy nie pryniali? A hałoŭnaje, čym było matyvavanaje toje chacieńnie Po? Što jon viedaŭ i jakoj ujaŭlaŭ našuju ziamlu?

Adkazy treba šukać u epistalarnaj spadčynie piśmieńnika.

Kryt.