Siarhiej Šupa. Padjezdy, unitazy, radyjatary...

Padjezdy, unitazy, radyjatary...

Navatvory ŭ susiedziaŭ

XX stahodździe dla movaŭ śvietu adznačyłasia sapraŭdnym patopam novych słovaŭ. Technalohija, kultura, cyvilizacyja, štodzionnaje žyćcio ludziej pačali raźvivacca takim šparkim tempam, što novyja źjavy, idei, pradmiety ŭźnikali i ŭźnikajuć štodzionna, štochvilinna — tolki paśpiavaj nazyvać.

XX stahodździe stałasia viekam nazyvańnia, załatym viekam movaviedaŭ-leksykolahaŭ, pierad jakimi adkrylisia biaźmiežnyja absiahi dziejańnia. Zrabić svaju movu adekvatnaj usiamu navakolnamu śvietu, vykazać jaho suładna z hukami j nastrojami rodnaha słova, kab hety śviet praź jaho jak najlepiej nadavaŭsia da ŭtulnaha ŭ im isnavańnia. Zasvoić jaho, nablizić da siabie, zradnicca ź im praz movu.

Pa cikavyja prykłady hetkaha tvorstva nia treba chadzić daloka. Amal usie našyja susiedzi ŭ XX stahodździ ŭ pracesie nazyvańnia novaha aktyŭna pravodzili palityku moŭnaha puryzmu — heta značyć, sprabavali abyścisia svaimi ŭłasnymi srodkami, nie zapazyčajučy słovaŭ ź inšych movaŭ, kab zachavać svaju samabytnaść i niepaŭtornaść u malaŭničaj roznakalornaści śvietu.

Praces movatvorčaści zvyčajna adbyvaŭsia paralelna z palityčnym raźvićciom nacyi - jon aktyvizoŭvaŭsia ŭ časy baraćby za niezaležnaść i nastupnaha ŭmacavańnia i raźvićcia nacyjanalnaj dziaržaŭnaści. U apošnim vypadku harantam achovy movy stavała sama dziaržava.

Hałoŭnym kłopatam movatvorcaŭ zaŭsiody było supraćstajać upłyvu panujučaj na praciahu stahodździaŭ kultury — niamieckaj u čechaŭ, polskaj i rasiejskaj — u litoŭcaŭ, niamieckaj i rasiejskaj — u estoncaŭ. Srodki ŭžyvalisia roznyja. Najpierš aktyvizavalisia va ŭžytku staryja i daŭno zabytyja słovy, pierahladalisia bahaćci narodnych havorak, a taksama ŭtvaralisia novyja słovy ad najaŭnych karanioŭ. Tak, prykładam, českaja mova zajmieła šmat svaich specyfičnych słovaŭ, jakich niama ŭ inšych movach. (Pamiataju, jak adnojčy ź siabrami my sprabavali adkarkavać bočku z českim pivam, ale nia zdoleli razabrać instrukcyi, dzie ŭsie słovy byli spres słavianskija. Daviałosia praparoć bočku nažom i ablicca pivam z noh da hałavy.) Čechi niaščadna pierakładali j pierakładajuć zvykłyja nam internacyjanalizmy: centralny kamitet — ustredni vybor, patryjot — vlastenec, radyjo — rozhlas, numar — cislo, kamputar — pocitac, fajł — soubor...

U polskaj movie chvala puryzmaŭ była mienšaja, adnak, prykładam, całkam spolščanaja niekali była ŭsia techničnaja terminalohija, u jakoj amal nie znajšłosia miesca niamieckim, francuskim ci anhielskim terminam, jakija, prykładam, pryžylisia ŭ rasiejcaŭ, dzie puryzm zaŭsiody ličyŭsia niečym nieprystojnym. Voś ža drośsiel u palakaŭ — dlawik, parašut — spadochron, tank — czolg, a šarykapadšypnik — lozysko kulkowe.

Litoŭskaja mova dahetul sprabuje supraćstajać napłyvu barbaryzmaŭ, i admysłovaja moŭnaja kamisija pry Litoŭskim Sojmie, prykładam, rekamenduje zamiest čužynskich hamburhier i hot-doh užyvać navatvory mesainis i desrainis, što pa-našamu bolš-mienš hučała b jak miasień i kaŭbasień. Pryhožaje słova prydumana dla hielikoptera — malunsparnis, młynakrył.

Samyja dzivosnyja rečy adbyvalisia ŭ estonskaj movie, dzie na pačatku XX st. aktyŭna ŭžyvaŭsia samy redki sposab słovatvorčaści — stvareńnie karanioŭ zusim z hałavy. Tak uźnikli zvyčajnyja siońnia słovy relv — zbroja ci laip — niabožčyk. A ŭ 60-ja hady Tavarystva Estonskaj Movy pačało navat rehularna abviaščać konkursy na stvareńnie novych słovaŭ, u jakich biaruć udzieł samyja šyrokija koły hramadztva. Što cikava — šmat jakija z prydumanych słovaŭ pryžyvajucca, nakštałt teabe — infarmacyja, abo raal — EVM. Apošniaje słova, darečy, taksama ŭziata z hałavy. Prosta hučyć pryhoža i pa-estonsku.

Jakim było XX stahodździe ŭ biełaruskaj movie, vidać, doŭha tłumačyć nia treba. Za vyniatkam 20-ch hadoŭ, kali palityka i mova ŭ nas išli bolš-mienš popleč i adbyvalisia padobnyja da apisanych vyšej pracesy, biełaruskaja mova nie žyła paŭnakroŭnym žyćciom dziaržaŭnaj movy nacyjanalnaj dziaržavy. Jaje ŭ šmatlikich funkcyjach zamianiła rasiejskaja, i ŭ štodzionnym žyćci biełarusy nazirali za rasiejskimi pracesami novaha nazyvańnia. U aficyjnuju, dekaracyjna-suvenirnuju biełaruskuju movu faktyčna ŭsie słoŭnyja naviny stahodździa aŭtamatyčna pieranosilisia z movy rasiejskaj, tamu składańnie terminalahičnych słoŭnikaŭ časta pieratvarałasia ŭ praktykavańnie ŭ fanetycy —treba było tolki zapisać rasiejskaje słova pa-biełarusku.

Kali ŭ 70-80-ch hadoch litaraturnaja, haradzkaja biełaruskaja mova znoŭ realna zažyła ŭ novych žyvych biełaruskich kołach, pačałasia i movatvorčaść, pradyktavanaja patrebami štodzionnaha žyćcia. Tak, pavodle pryncypu «aby nie pa-rasiejsku», pačali zapuskacca słoŭcy nakštałt «plaška» zamiest «butelka», «haŭbiec» zamiest «bałkon», «lejcar» zamiest «štopar», «krama» zamiest «mahazin», «čyjuk» zamiest «papuhaj» dy šmat čaho inšaha. Słovy «śviatar», «spadar», «vykankam», «telefanavać» ad tych časoŭ pačali hučać navat u aficyjnych radyjo i televizii dy navat trapili ŭ słoŭniki. U raniejšych słoŭnikach takich słovaŭ abo nie było zusim, abo jany paznačalisia abłasnymi, sastarełymi, prastamoŭnymi.

Adnak movaabnaŭleńnie XX stahodździa ŭ biełaruskaj movie tak i nie realizavałasia poŭnaściu. Leksyčnaje navatarstva nie spyniłasia i mahło b stacca cikavaj temaj kulturnaha dyskursu. Kolki pradmietaŭ i paniaćciaŭ našaha štodzionnaha pobytu jašče čakajuć svajho prydatnaha biełaruskaha najmieńnia — usie hetyja «batarei aciapleńnia», «unitazy», «padjezdy», «leśvičnyja placoŭki». Adnaŭleńnie suśvietu ŭ biełaruskaj movie — pryhožaja sprava dla novaha tysiačahodździa.

Siarhiej Šupa