Siarhiej Astraŭcoŭ. Pomnik Hienijuš schavali ŭ padvale

 Pomnik Hienijuš schavali ŭ padvale

U haradzienskim klubie “Pachodnia” adbyłasia sustreča ź Michasiom Skobłam, jaki padrychtavaŭ da druku knihu tvoraŭ Łarysy Hienijuš

Tom, jaki vyjšaŭ u “Biełaruskim knihazbory”, a taksama “Dziarečynski dyjaryjuš” samoha Skobły možna było nabyć na sustrečy. Prysutnyja ŭspaminali pra paetku, jakaja žyła na Haradzienščynie i pamierła ŭ Horadni ŭ 1983 h.

Prafesar universytetu imia Janki Kupały Alaksiej Piatkievič byŭ śviedkam jaje apošnich dzion. Haradzienskija ankolahi zrabili aperacyju, i paetcy palepšała. Jakraz byŭ katalicki Vialikdzień. Jana akryjała, zrabiłasia badzioraj i žyćciaradasnaj. I raptam złaviesny momant. Unačy jaje paciahnuli na paŭtornuju aperacyju. Joj adrazu pahoršała. Jana pačarnieła, ciažka dychała. Hladzieła ŭhoru, nia jeła, nikoha nie ŭsprymała. Zapałyja vočy, zavostrany nos. Praź dzień, kali sp.Piatkievič pryjšoŭ u špital, tam byŭ Jurka — syn paetki. Jon skazaŭ: nie zachodźcie, jana nikoha nie paznaje. I jana pamierła.

Chavali jaje ŭ Zelvie. Usie navakolnyja vulicy byli poŭnyja narodu. Usia Zelva pryjšła jaje chavać. Vystupili, aproč inšych, Adam Maldzis, Uładzimier Arłoŭ, niekalki słovaŭ skazaŭ ajciec Vasil — zelvienski śviatar.

Nastupnym havaryŭ pradprymalnik Valancin Dubatoŭka, jaki jašče piać hadoŭ tamu dapamoh vydać u Słonimie faksymile pieršaha — praskaha — zbornika Ł.Hienijuš “Ad rodnych niŭ”. Jon dapamahaje i M.Skobłu. Udvoch jany jeździli ŭ Prahu, dzie jana žyła da aryštu. U zelvienskaj Trajeckaj carkvie ŭstalavali pamiatnuju šyldu, pryśviečanuju paetcy. Heta pieršaja doška na biełaruskaj movie ŭ pravasłaŭnaj carkvie, zaznačyŭ jon.

Jurka Hołub — haradzienski paet, rodam z Zelvy. Jon začytaŭ uryvak z hazety “Biełarus” za sakavik—travień 1983 h. Tam paviedamlałasia, što nekraloh u “LiMie” nie pabajalisia padpisać siem asobaŭ. Jašče školnikam paet zachodziŭ u chatu Hienijušaŭ. Kali vučyŭsia ŭ Miensku, paetka pisała jamu, nazyvała “hałubkom załacieńkim”.

Michaś Skobła apaviadaŭ pra toje, jak ciapierašnija ŭłady i KHB družna adkazvajuć, što paetka “nie padlahaje reabilitacyi”. Asabistuju spravu Łarysy Hienijuš, pa jaho słovach, čytaŭ sam Łukašenka. Zrešty, prasić reabilitacyi dla mužnaj sapraŭdnaj biełaruski ŭ siońniašniaj ułady — paprostu amaralna.

U Prazie zachavalisia abodva damy, dzie jana žyła, adnak za miažoj ustalavać memaryjalnuju šyldu jašče ciažej, čymści tut. Sp.Skobła pravioŭ paraŭnańnie ź Jankam Kupałam — nie na karyść apošniaha. U 1940-m hodzie byŭ nadrukavany pieršy vierš Hienijuš. Tymčasam Kupała ŭ svaich Laŭkach, padoranych savieckaj uładaj razam z šykoŭnym amerykanskim aŭto, pisaŭ svaje “drynduški” pra kałhaśnic. Jana ž pisała pra bieł-čyrvona-bieły ściah, pra Pahoniu, pra niezaležnaść. Pieršaja jaje knižka datujecca 1942-m, hodam śmierci narodnaha paeta.

Paetka napisała adnojčy Mašeravu: dapamažycie vyjechać adsiul choć kudy, choć da papuasaŭ! Adkaz z CK KPB padpisała tav. Palikarpava: “Otkazať. Zielva. Sovietskaja. Tieniuš”. Voś takaja złaviesnaja pamyłka ŭ proźviščy...

Pałkoŭnik Danilik z Vaŭkavyskaha KHB pamior u 1996 h. u stalicy. Byŭ knihalubam. U jahonaj kartatecy adznačana nieviadomaje vydańnie: “Ł.Hienijuš. “Iz nieopublikovannoho”. Ciena 1 rubl”. Samoj knižki Michasiu Skobłu adšukać, adnak, nie ŭdałosia. Darečy: moža, heta byŭ mašynapisny zbornik, zrobleny samoj paetkaj albo kimści ź jaje siabroŭ — u adnym paasobniku, naprykład? A pałkoŭnik jaho skanfiskavaŭ? Nu, a cana mahła być i paznačana —dziela padabienstva sa zvyčajnym vydańniem. Takaja ŭ mianie ŭźnikła dumka, kali ja słuchaŭ hety apovied.

U Akademii navuk zachoŭvajecca bolš za tysiaču papak z archivam Hienijuš. Da jaje 100-hodździa možna było b padrychtavać navat 10-tomnik, ličyć M.Skobła. Darečy, niečakana pastupiła kamanda vydać knižku paetki ŭ dziaržaŭnym vydaviectvie. Adnak heta znoŭ budzie “dziaržaŭny” varyjant Hienijuš — z usimi raniejšymi cenzurnymi praŭkami. U Zelvie było sabrana kala sta podpisaŭ, kab pieranazvać Savieckuju ŭ vulicu Łarysy Hienijuš. Ułady navat stvaryli kamisiju, vyvučajuć mierkavańni nasielnictva. Nadziei, adnak, heta nie dadaje.

Pomnik Łarysie Hienijuš užo adlity, ale kali jaho ŭdasca pastavić u Zelvie — nie adkaža zaraz nichto. Pavodle słovaŭ M.Skobły, pomnik hety stajaŭ raniej u kabinecie Volhi Ipatavaj u Sajuzie piśmieńnikaŭ. Ale ciapier jaho schavali ŭ padvale i, vidać, — nadoŭha.

Siarhiej Astraŭcoŭ