Biełarusaznaŭstva ŭsio aktyŭniej raźvivajecca na Zachadzie. U Niamieččynie pastupova afarmlajucca važnyja daśledčyja asiarodki, jakija cikaviacca Biełaruśsiu: najpierš vyłučajucca ŭniviersitety Oldenburha i Hisena. Nievypadkova ŭ hetaj suviazi, što čarhovaja premija Kanhresu daśledčykaŭ Biełarusi maje asobnuju naminacyju dla niamieckamoŭnych prac.
Nieŭzabavie maje vyjści čarhovaje daśledavańnie, pryśviečanaje biełaruskaj (dakładniej — biełaruska-polskaj) tematycy. Kalektyŭnuju manahrafiju ab historyi Biełaviežskaj puščy Tomas Bon, prafiesar uschodniejeŭrapiejskaj historyi va ŭniviersitecie Hisena (Niamieččyna), pradstaviŭ u krasaviku ŭ miunchienskim Fondzie Simiensa.
Pastanoŭka pytańnia ŭ daśledavańni razhladaje nacyjanalny park u jahonym histaryčnym raźvicca jak dužku, jakaja złučaje dva sposaby pisać historyju — historyju rehijona i historyju navakolnaha asiarodździa. Daśledčyki, jakija pracavali nad knihaj, — akramia prafiesara Bona heta byli Alaksandr Dałhoŭski (historyk ź Minska) i Markus Kroška (niamiecki daśledčyk, jaki vyvučaje Polšču), — stavili sabie za metu razhledzieć uzajemadziejańni palityčnych struktur, sacyjalnych hrup i pryrodnaha asiarodździa.
Takaja pierśpiektyva dazvoliła załučyć u knihu šyroki śpiektr prablem. Heta i zvyčajnyja histaryčnyja siužety: źmiena palityčnych sistem i režymaŭ, upłyŭ raspracavanych imi identyčnaściej i łajalnaściej. Heta łakalnyja pytańni ab tym, jak uzajemadziejničali tutejšyja žychary, niemiascovyja ŭłaśniki lesu ci prysłanyja imi admysłoŭcy i zamiežnyja ekołahi i abaroncy pryrody. Simvaličnaje i praktyčnaje značeńnie zubroŭ i ŭłasna lesu, supracoŭnictva palakaŭ i biełarusaŭ, zamacavańnie amierykanskaj idei nacyjanalnaha parku, łohika niamieckaj akupacyjnaj ułady byli siarod inšych tem knihi.
Cikava, što dla rekłamy lekcyi arhanizatary vykarystali fihuru dziejnaha prezidenta Biełarusi: «Jakoje dačynieńnie da zubra maje Łukašenka?» Hetaje pytańnie pašyrałasia nastupnym čynam: «Nakolki los apošniaj jeŭrapiejskaj lasnoj nierušy źnitavany z palitykaj Łukašenki? Ci ŭździejničaje «adkazny» turyzm na biełaruskuju aŭtakratyju? I nakolki biełaruskaje zmahańnie za bolšuju samastojnaść ad Rasiei i aściarožnaje zbližeńnie z Zachodniaj Jeŭropaj adbivajecca na ŭtrymańni parku, ź jahonymi 800 dzikimi bykami, jakija žyvuć u svabodzie? I jak składvajecca polska-biełaruskaje supracoŭnictva ŭ administravańni parku?»
Ułasna kniha ŭjaŭlaje saboj «skraznuju» historyju Biełaviežskaj puščy. U dakładzie značnaja ŭvaha nadavałasia taksama mifam, jakija ŭźnikli vakoł puščy pieravažna za apošnija 200 hadoŭ. Uvachodžańnie Biełaviežskaj puščy ŭ madernovuju litaraturu adbyłosia dziakujučy polskim ramantykam (na žal, u dakładzie zastaŭsia abminuty ŭvahaj Mikoła Husoŭski). Dla Mickieviča pušča była sučaśnicaj polskaha karala, a zubr i inšyja žyvioły — impieratarami pieršabytnaha lesu.
Pušča funkcyjanavała jak miesca pamiaci, simvaličnaje ŭvasableńnie zdolnaści da supraciŭleńnia — jak suprać rasijskich caroŭ, tak i niamieckich akupantaŭ. U tym liku z hetaj pryčyny zubry stali častkami pomnikaŭ u Hajnaŭcy i ŭ Kamiancy.
Hałoŭnaj zadačaj kalektyŭnaha daśledčaha prajekta była «histaryzacyja» (h. zn. razhlad u histaryčnym kantekście) pahraničnaha pomnika ekałohii. Apošni ŭ 2004 hodzie raptam staŭ miažoj pamiž «volnym śvietam» i «apošniaj dyktaturaj Jeŭropy». Adnak prafiesar Bon razhladaje takoje ŭsprymańnie jak pamyłkovaje, bo park źjaŭlajecca prykładam supracoŭnictva biełaruskich i polskich uładaŭ.
Značeńnie Biełaviežskaj puščy vynikaje najpierš z taho, što heta — apošni takoha kštałtu lasny masiŭ u Jeŭropie. Z hetaj pryčyny ŭ 1979 hodzie polskaja častka puščy była ŭklučanaja ŭ suśvietny śpis spadčyny JUNIESKA; u 1992 hodzie tudy dałučyŭsia biełaruski abšar. U 2014 hodzie, na padstavie supolnaj zajaŭki biełaruskaj i polskaj administracyj parku, Biełaviežskaja pušča stała razhladacca ŭ śpisie jak adziny abjekt.
Na praciahu svajoj historyi pušča «abrasła» šmatlikimi kulturnymi mifałohijami, jakija dynamična źmianialisia ŭ zaležnaści ad palityčnych režymaŭ, hranic, identyčnaściej. Pušča słužyła «płoščaj mientalnych prajekcyj fantazij ab pieršabytnym lesie». Kankretnymi prykładami takich mifałohij źjaŭlajucca vobrazy «impieratara puščy» (tak Mickievič charaktaryzavaŭ zubra), abo ŭjaŭleńnie pra 600-hadovuju historyju zapaviednika.
Abjektam cikavaści daśledčykaŭ źjaŭlajucca taksama dačynieńni, što składvajucca pamiž pryrodaj, žyviołami i čałaviekam. Tak, u kancy XIX stahodździa miascovaje nasielnictva ŭžyvała dla samaabaznačeńnia ahulnapašyranaje paniaćcie «tutejšy». Paźniej, ź mižvajennaj pary, pašyrajecca samanazva «puščancy» — jak sposab admiežavacca ad tych, chto žyvie ŭ «poli».
U vialikaj historyi puščy, jakaja była i «litoŭskim lesam» u kultury Rečy Paspalitaj, i «carskim lesam» u Rasijskaj Impieryi. U XIX stahodździ adbyvajecca interviencyja čałavieka ŭ prastoru puščy: carski dvor, jaki niepasredna kiravaŭ lesam, razbudavaŭ tut u druhoj pałovie stahodździa adpaviednuju infrastrukturu. U 1888 hodzie pačałasia narychtoŭka draŭniny.
U Pieršuju suśvietnuju vajnu niamieckija akupacyjnyja ŭłady stavili za metu stvaryć u puščy «ŭzornuju haspadarku», jakaja słužyła b navočnym prykładam pieravahi niamieckaha paradku. Adbyłasia dalejšaja razbudova infrastruktury: naprykład, była pabudavanaja čyhunka. Paśla hetuju spadčynu vykarystała Polšča, jakaja pradała kansesiju dla narychtoŭki lesu brytanskaj firmie.
Asobny cikavy siužet utvaraje historyja papulacyi zubroŭ, jakaja była źniščanaja ŭ 1919 hodzie. U kancy 1920-ch hadoŭ ideja adnaŭleńnia papulacyi znajšła mižnarodnuju padtrymku, najpierš u Niamieččynie. U hetaj spravie kankuravali polskija i niamieckija vučonyja. Paśla 1945 hoda hetaja dziejnaść nabyła na niejki čas roznyja trajektoryi ŭ SSSR i ŭ Polščy. Pad upłyvam łysienkaŭščyny savieckija navukoŭcy rabili ekśpierymienty sa skryžavańniem roznych vidaŭ zubroŭ. U chodzie destalinizacyi było dasiahnutaje pryncypova pahadnieńnie pamiž polskimi i savieckimi kalehami: u pušču mielisia dalej dapuskacca tolki rasava čystyja žyvioły.
Cikava, što niekatoryja maskoŭskija śpiecyjalisty vykazvali niezadavalnieńnie kancentracyjaj raźviadzieńnia zubroŭ u Biełaviežskaj puščy. Usprymajučy zubra jak simvał savieckaha patryjatyzmu, jany prapanoŭvali pieramiaścić hetuju industryju bližej da Maskvy, u admysłovy park.
U Druhuju suśvietnuju vajnu vialiki intares da puščy vyjaŭlaŭ Hiobiels, jaki ličyŭ, što zubry simvalizujuć najlepšyja jakaści aryjskaj rasy («charakterna hiermanskaja žyvioła»). Z hetaj pryčyny rabilisia sproby stvareńnia ŭ puščy «impierskaj palaŭničaj prastory». Heta adbyłasia ŭ miežach rasisckaha pieraŭparadkavańnia prastory — pobač sa źniščeńniem habrejaŭ i paleńniem viosak.
Paśla vajny pušča była padzielenaja pamiž Polščaj i SSSR. Heta była sastupka Stalina polskamu ŭradu ŭ vyhnańni, pakolki linija Kierzana ŭ 1919 hodzie pryznavała, što terytoryju puščy i vakoł jaje nasialajuć biełarusy i ŭkraincy, a nie palaki. Biełaruskaja partyjnaja elita sprabavała pierakanać Maskvu ŭ niemetazhodnaści takoha padziełu, ale biezvynikova.
Cikava źmianiaŭsia status puščy ŭ SSSR paśla vajny. Z adnaho boku, Stalin hatovy byŭ demanstravać u puščy kłopat ab pryrodzie. Heta była svajho kštałtu «kampiensacyja» ambicyjnych prajektaŭ umiašańnia ŭ ekałohiju (pavarot rek, naprykład). U toj ža čas Chruščoŭ vykazvaŭ mienš natchnieńnia ŭ dačynieńni da hetaj idei (jaki mieŭ na mecie vializnuju prahramu žyllovaha budaŭnictva i imknuŭsia źmienšyć astatniaje «marnatraŭstva»). U vyniku ŭ kancy 1950-ch skłaŭsia cikavy «padvojny» status puščy: jak pryrodnaha zapaviednika i jak ekskluziŭnych palaŭničych uhodździaŭ.
Abšar puščy staŭ u hety čas niedastupny dla miascovaha nasielnictva, zatoje jaho naviedvali kiraŭniki savieckaj dziaržavy. Naprykład, Chruščoŭ siem razoŭ byŭ u Biełaviežy, Brežnieŭ palavaŭ tut trojčy. Hety ekskluziŭny status byŭ paddadzieny krytycy ŭ hady hałosnaści.
U vieraśni 1991 hoda pušča nabyła status nacyjanalnaha parku, jaki farmalna asiahaŭ uvieś lasny masiŭ. Cikava, što sam kancept nacyjanalnaha parku byŭ zapazyčany z Amieryki. U im zakładzienyja dva asnoŭnyja momanty: abarona pryrodnaj spadčyny i haspadarčy čyńnik turyzmu.
U 1994 hodzie pušča pierajšła pad pramoje kiravańnie Administracyi prezidenta. Jana ciapier finansavałasia dziaržavaj tolki častkova, tamu musili raźvivacca roznyja pabočnyja biznes-aktyŭnaści. Heta pryviało da kanfliktaŭ pamiž roznymi hrupami intaresaŭ: administracyjaj, navukoŭcami, miascovym nasielnictvam. Hałasy niezadavolenych zahłušalisia praz zvalnieńni.
Pastupova ŭsio bolš vidavočnym stanaviŭsia simvaličny i turystyčny patencyjał puščy. Z 2000-ch hadoŭ ŭ Biełarusi aktyŭna ekspłuatujecca vobraz zubra, paźniej hetkaja tendencyja nazirajecca i ŭ Polščy. Najbolš jaskravym prykładam, biezumoŭna, źjaŭlajecca Vołat — talisman čempijanatu pa chakiei 2014 hoda.
Novyja impulsy biełaruskaha kiravańnia puščaj byli dadzienyja jubilejnymi śviatkavańniami 2009 hoda. Łukašenka abviaściŭ pryrodny pomnik nacyjanalnaj śviatyniaj. U administracyjnaj praktycy heta značyła reaktyvacyju staroha kanceptu «nacyjanalnaha parku». U hetym prajaviłasia «ŭłada dyskursu», daloki efiekt ekałahičnaha pavarotu, jaki adbyŭsia ŭ 1970-ja hady.
Kniha «Wisent-Wildnis und Welterbe. Geschichte des polnisch-weissrussischen Nationalparks von Bialowieza» («Pušča zubroŭ i suśvietnaja spadčyna. Historyja polska-biełaruskaha nacyjanalnaha parku Biełavieža») maje vyjści ŭ vieraśni 2017 hoda, u vydaviectvie «Böhlau».
Videazapis vystupleńnia Tomasa Bona ŭ Miunchienie dastupny dla prahladu na YouTube-kanale Škoły daśledavańniaŭ Uschodniaj i Paŭdniova-Uschodniaj Jeŭropy (pa-niamiecku).
Kamientary