Piša Hanna Sieviaryniec.
Heta — prafiesijny słenh supracoŭnikaŭ NKVD: «ośviedom» značyć «ośviedomitiel», pazaštatny pamahaty, ahient, toj, chto sočyć i dakładajecca.
Tak jon nazyvajecca ŭ dakumientach NKVD, a va ŭspaminach tych biełarusaŭ, da jakich byli prystaŭlenyja «ośviedomy», isnavała inšaje słenhavaje słoŭca: «sačok», «sačkom» — ad słova «sačyć» i z dadatkam, uziatym sa słoŭ «narkom», «reŭkom».
Z vystupu Narkama ŭnutranych spravaŭ SSSR Mikałaja Jažova pierad kursantami NKVD 11 sakavika 1937 h.
U kramolnym vieršy «Za ŭsie krai, za ŭsie narody śvietu» Uładzimir Duboŭka piša:
Prycich naš kraj: ad hutarak askoma…
Prycich naš kraj: maŭčać, usie maŭčać.
Svabodaj karystajucca sačkomy,
Kab tych, chto myślić, u astroh sadžać.
«Jamu ŭsiudy zdavalisia sački», — uspaminała pra Duboŭku Stasia Płaščynskaja, žonka Jazepa Puščy.
Pra «sačkamaniju» pisaŭ u 1930-m u svaich pakazańniach pa spravie «Sajuza vyzvaleńnia Biełarusi» paet Aleś Dudar: «Nielha nie spynicca na tak zvanaj «sačkamanii», jakaja panavała ŭ kruhu partyjcaŭ. Hruntavałasia heta, nakolki ja moh sudzić, na tym, što partyjcy-biełarusy, naohuł pryznajučy pracu HPU nieabchodniejšaj, ličyli, što HPU pierahinaje pałku, nie vypuskajučy i ich z pola zroku; ličyli, što HPU cikavicca takimi drobiaziami, jak zvyčajnaja tavaryskaja vypiŭka kamunistaŭ, jakija anijakich palityčnych uchiłaŭ za saboj nia viedajuć. Asabliva chvaravita prajaŭlałasia «sačkamanija» u Adamoviča… Čarot davodziŭ, što, na jaho pohlad, kožny kamunist pavinien być «sačkomam», h.zn., što kožny kamunist pavinien akazyvać dapamohu HPU. Z hetym zbolšaha ŭsie zhadžalisia, ale reštki drobnaburžuaznaj etyki, jakaja ŭ bolšaj ci mienšaj stupieni hniaździłasia ŭ kožnym, prymušali adnosicca da razumieńnia «sačkom» pahardliva i ź niepryjaźniu. Navat mianie, zdajecca, ledź nie ličyli «sačkomam».
Try ahienty ŭ adnym zastolli
Hladzicie, jak pracavali «ośviedomy».
U archiŭnaj spravie, jakaja adlustroŭvaje «kipučuju rabotu» asobaha adździeła NKVD 4-j miechbryhady Babrujska (NARB, f.34, vop.4, spr.16), jość i takaja spravazdača. «28 žniŭnia padčas vypiŭki na kvatery Urban, jaki adbyŭ u kamandziroŭku, u prysutnaści žonak Šachurdzina i Panova, jakija adbyli ŭ kamandziroŭku, i ardenanosca st.lejtenanta Šabiechina, Arman na praciahu niekalkich hadzin raskazvaŭ i adkazvaŭ na pytańni žančyn pra padrabiaznaści svajho pierabyvańnia ŭ Ispani i pra dziejańni ŭsich asobaŭ, jakija adbyli tudy ž z 4 miechbryhady. Razmovu Armana, pavodle našych źviestak, padsłuchoŭvaŭ adzin z vajskoŭcaŭ, jaki znachodziŭsia ŭ hety čas na vulicy kala akna kvatery Urban. Proźvišča vajskoŭca vyśviatlajem».
Ujavicie sabie: adzin «ośviedom» siadzieŭ siarod biasiedy, jašče adzin — nieviadomy asabistam — padsłuchoŭvaŭ pad aknom, a treci naziraŭ za tym, chto padsłuchvaŭ.
«Zorki» pracuje biez adpačynkaŭ
Ahienturnaja haspadarka asobaha adździeła 4-j miechbryhady, što stajała ŭ 1937 hodzie ŭ Babrujsku, była duža vialikaj: ažno 72 ahienty na troch asabistaŭ. U dakumientach «ośviedomy» nikoli nie fihurujuć z čałaviečymi imionami — tolki psieŭdanimy: «Voka», «Zorki», «Chitry», «Cichi», «Maryja», «Urał»…
Jak tolki čałaviek papadaŭ u pole zroku asobaha adździełu, da jaho adrazu ž «prymacoŭvaŭsia» asobny «ośviedom».
Voś analityčnaja zapiska mienskich asabistaŭ, jakija praviarali dziejnaść svaich babrujskich kaleh: «U vytvorčaści OO HUHB NKVD pry 4 miechbryhadzie znachodzicca 11 ahienturnych prapracovak na kontrrevalucyjny trackiscki elemient. Ź ich, jak vartyja najbolš surjoznaj uvahi, nami ŭziaty na asablivy ŭlik:
- Citoŭ Mikałaj Jakaŭlevič — pam.nač.štaba navučalnaha bataljona, u 1928 h. prymykaje da kontrrevalucyjnaj trackisckaj apazicyi. Rasprac.aśvied. «Dzianisaŭ».
- Dudnikaŭ Valancin Ivanavič — kamandzir uzvoda 1 tankavaha bataljona, jaki mieŭ u 1931—32 hadach u bytnaść u Sarataŭskaj VTŠ suviaź z trackistami. Rasprac.aśvied. «Urał».
Adnak Asobym Adździełam 4 m.b. dla aktyvizacyi ich raspracoŭki ničoha nie robicca…
Takaja ž karcina stanu raspracovak i astatniaha kontrrevalucyjna-trackisckaha elemienta:
- Žarabcoŭ Daniił Ničyparavič — aŭtatechnik RVB, akramia trackisckaj prajaŭ maje svajackija suviazi za miažoj. Aśviedamicielem zusim nie zabiaśpiečany, a raspracoŭvajecca «Huravym», jaki nie zasłuhoŭvaje nijakaha davieru…
- Sarančyk Jaŭhien Alaksiejevič - tankatechnik, byŭ źviazany z asudžanym trackistam Łoskutam, raspracoŭvajecca ośviedomam «Arlania»…
- Kurcer Leŭ Barysavič - kamandzir uzvoda 2 tankavaha bataljona, akramia trackisckaj vykazvańniaŭ prajaŭlaje nac.šavinistyčnyja nastroi. Raspracoŭvajecca aśvied. «Cichi»…
- Bialinski Juryj Siamionavič - kamandzir uzvoda tankavaha bataljona. Raspracoŭvajecca aśvied. «Zorki» i «Makietaŭ»…
- Dajnieka Alaksandr Ivanavič - zah.rečskładam bataljona bajavoha zabieśpiačeńnia. Raspracoŭvajecca ośviedomam «Batrak»…
- Salnikaŭ Mikałaj Andryjanavič - małodšy kamandzir RVB. Raspracoŭvajecca aśviedam. «Hrom»…
- Hryšakoŭ Fiodar Iosifavič - kamandzir tanka 24 tankavaha bataljona. Raspracoŭvajecca aśvied. «Vietka»…
- Siebikaŭ Maksim Ryhoravič - małodšy kamandzir 4 bataljona. Raspracoŭvajecca aśvied. «Mašynist».
- Varanovič Alaksandr Prataśjevič - kamandzir viežy 1 bataljona. Materyjały dasłanyja na luty-sakavik 1936».
Źviarnicie ŭvahu na «ośviedoma» pad psieŭdanimam «Zorki»: nadzvyčaj aktyŭny tavaryš. Akramia spravazdač na vajskoŭcaŭ 4-j miechbryhady, u spravie jość jaho daniasieńni, prykładam, z horadu Sianno «pra kradziažy ŭ kałhasie imia 11 źjezda BSSR Vašaha rajona». Peŭna, «Zorki» źjeździŭ na viosku da svajakoŭ i nie zdoleŭ tam spakojna adpačyvać, kali Radzima ŭ niebiaśpiecy.
A voś jašče — jon ža: «Sakretna. U Sieńnienskim rajonie Raśnienski s-saviet v. Krasnaje Siało pražyvaje hramadzianka Lebiedzieva Alena Antonaŭna, ź sialan, apošniaja pravodzić siarod nasielnictva vialikuju pracu pa ŭkaranieńni relihii, h.zn. čytaje bibliju, knihi, jaje kvateru naviedvaje šmat žančyn, asabliva moładź. Paćvierdzić heta moža Bahušeŭski Vasil, jaki ŭ liście, dasłanym Konanavu, pisaŭ pra toje, što jon naviedvaje kvateru Lebiedzieva i jana im čytaje knihi zakony božyja i bibliju. Akramia Bahušeŭskaha mohuć paćvierdzić: Lašuk Anton, Lašuk Ivan i Jahorava Fiokła… 25.03.1937».
«Chto ž heta kazaŭ?»
Inšym razam «ośviedomu» treba było ledź nie hałavoj ab ścienku bicca, kab zdabyć patrebnyja źviestki. Tak, u lutym 1937 u spravu była padšytaja dramatyčnaja spravazdača «Voka»: «Niezadavolenaść žonak nač.składu. 03.02.1937 žonki zvyšterminovika, jaki adbyŭ u kamandziroŭku, proźvišča nie vyśvietlena, siarod žonak nač.składu vykazvała niezadavolenaść, zajaŭlajučy: «našych mužoŭ sahnali nieviadoma kudy, a nas ź dziećmi pakinuli na volu losu i jak chočaš, tak i žyvi, u domie choładna, droŭ niama, śviatła niama, siadzim z kopciuškaj i nichto nie kłapocicca i nie ličyć patrebnym pahladzieć, u jakich umovach my žyviom». Ahientu «Oko» dali zadańnie vyśvietlić proźvišča nieviadomaj. Nijakich bolej papier pa hetym pytańni nie majecca — peŭna, niešta nie skłałasia ŭ «ośviedoma» z vykanańniem sakretnaha daručeńnia. Na palach cytavanaj papierčyny ałoŭkam napisana: «Chto ž heta kazaŭ?»
A voś jašče pra psieŭdanimy. «Pierasyłajecca asabistaja sprava był.pam.kam b-na pa techčastcy 4 miechbr. Apałonava Jaŭhienija Jafimaviča, jaki vybyŭ u rasparadžeńnie načalnika ABT čaściej akruhi na pasadu inžyniera. Apałonaŭ Jaŭhien Jafimavič pa raspracoŭcy «Turystki», daviedka pa jakoj dałučanaja da hetaj spravy. Dadatak: asabovaja sprava na 33 listach».
Možna ŭjavić sabie hetuju «Turystku», jakaja napracavała ź inžynieram Apałonavym ažno na 33 arkušy ahienturnaj spravy.
Dakładnaść źviestak i spasyłki na pieršakrynicy nie cikavili ani «ośviedomov», ani ichnych pracadaŭcaŭ: «Na słužbie ŭ čaściach 4 mb Makaraŭ Anisim Michajłavič sapraŭdy byŭ; pavodle niepravieranych źviestak Makaraŭ pachodzić z kułackaj siamji i ŭ suviazi z hetym u 1935 hodzie byŭ nie pryniaty ŭ Pałtaŭskuju vajskovuju škołu. Śpiecpravierki pa svajoj linii my nie majem, a taksama i nie majem inšych kampramietujučych materyjałaŭ».
Mahu vas upeŭnić: hetaj papierčyny było dastatkova, kab u tym miescy, adkul pryjšoŭ zapyt na Makarava, pačałasia ahienturnaja raspracoŭka apošniaha — z sumnym vynikam.
Zvalnieńnie mastaka Jermałkieviča
Usich nie śpiecpravieryš — mocy nie chapaje! 21 lipienia 1937 hoda ŭ Babrujsk lacić «poštatelehrama»: «Rasparadžeńniem narkama UD BSSR kamisara HB 3 ranha tav. Biermana zaćvierdžany płan adpačynkaŭ na 1937 hod admienieny i pradastaŭleńnie čarhovych adpačynkaŭ supracoŭnikam opierskładu časova zabaronienaje». Niezadavolenaści žanok «opierskładu» «ośviedomy» nie zafiksavali.
Reakcyja na spravazdačy «ośviedomaŭ» była imhniennaj.
«Całkam sakretna. 01.02.1937 Babrujsk. Praz aśviedamleńnie vyśvietlicie, adkul viadoma mastaku DVA 4 m.b. - Jermałkieviču pra samahubstva nač. čyhunak. Paviedamicie, što naohuł ź siabie ŭjaŭlaje Jermałkievič «. Adkaz: «Mastak Jermałkievič padčas pracy kamisii pa praviercy volnanajomnaha składu śpiecyjalna vyklikaŭsia na hetuju kamisiju, dzie z nahody faktaŭ jaho mierkavańniaŭ pra samahubstva načalnika čyhunak ź im mieli razmovu, pra što Jermałkievič zajaviŭ, što jon na hetuju temu razmovaŭ ni z kim nie mieŭ. Pa najaŭnych u nas źviestkach Jermałkievič pa sacpachodžańni źjaŭlajecca z słužačych, baćka jakoha nie vyśvietlena dakładna za što, u 1924 hodzie vyklučany z šerahaŭ partyi i ŭ toj ža čas byŭ aryštavany. Akramia taho, baćka jahony źjaŭlajecca vychadcam z Polščy, adkul prybyŭ ŭ 1911 hodzie i z hetaha času pražyvaje ŭ Rasii. Rašeńniem kamisii mastak Jermałkievič jak sacyjalna-sumnieŭny elemient z 4 m.b. zvalniajecca. 2 sakavika 1937 hoda».
«Fienia, prašu nie adčužacca»
Schavacca ad «ośviedoma» i jahonych haspadaroŭ — amal niemahčyma: pierlustracyja pryvatnych listoŭ, źniaćcio kopij, potym štampoŭka lista na patrebnych poštach i dastaŭka adrasatu — usio heta było adpracavana da aŭtamatyzmu. Voś jakaja kopija znachodzicca siarod inšych dakumientaŭ asobaha adździełu:
«Vypiska ź lista Dubnova H.S. Adrasavanaje na imia Dubnovaj Fieni Uścinaŭny, jakaja pražyvaje: paštovaje adździaleńnie Kisialevičy, paštovaja skrynka 3020
… Fienia vy kažacie mnie što ja vas nie liču za žonku i što vy zastalisia błatnoj niama hetaha ja navat i ŭ dumkach nie mieŭ i liču, što vy pišycie mnie dla taho kab być niezaležnaj, kali dumajecie tak hety ŭčynak tvoj, kali chočaš zastacca viernaj žonkaj, to hetaha mnie nie pišy. Vy pišacie što ja vam nie dazvalaŭ pisać listy, da viedama kali vy sami nie pažadajecie, to siłkom miły nie budzieš. Ja za čas adjezdu pasłaŭ Vam piać listoŭ, a ad vas ja atrymaŭ 4 listy, u jakich Vy tak ličycie siabie pakryŭdžanaj, što ja nie mahu ŭjavić sabie. Fienia vy mnie pišacie ad kaho heta zaležyć, što z vas vyličvajuć pałovu zarobku, heta zaležyć ad mianie, ale vy pavinny atrymlivać 100 rubloŭ, i budziecie atrymlivać, ja spravu hetu daznajusia, a astatnija hrošy kali pryjedu dadomu, ja skažu, kudy ja ich padzieŭ, ale vam jak žoncy tak pisać i siabie źnievažać pierad inšymi nie varta i słuchać nikoha nie treba. Kali ja budu doma z nas hrošaj chopić, ale i dla ciabie 100 rub. chopić. Fienia nakont pašparta pašpart Vam abmieniać i Vy možacie stać na pracu. Schadzi ŭ štab, vaźmi daviedku, što Vy žonka vajskoŭca, kali jakija-niebudź nieparazumieńni paviedami mnie, chto mianiaŭ pašpart, tamu nie sprava ŭ horadzie ci ŭ vioscy, kali žyviacie ŭ vioscy, to ŭsio roŭna im spravy niama. Fakt toj, što vy žonka vajskoŭca. Fienia prašu nie adčužacca Vy mnie žonka na ŭsio žyćcio».
Kranalnaja biezabaronnaść hetaha lista, dasłanaha vosiemdziesiat hod tamu mašynistam Dubnovym svajoj maładoj žoncy, jahonaja niemahčymaja intymnaść siarod karotkich i biaźlitasnych spravazdač, daniasieńniaŭ, zapisak, zahadaŭ asobaha adździełu čaćviortaj miechbryhady, uvieś siužet niachitraha i prostaha žyćcia zvyčajnych ludziej — žyvych, ciopłych, biezdapamožnych pierad adpracavanaj mašynaj sačeńnia i daniasieńnia, pravierki i likvidacyi — ci možna bolš trapna acharaktaryzavać toj čas, u jakim na kožnaha čałavieka prychodziŭsia svoj «ośviedom» i ŭ jakim prosta nie było pryvatnaha žyćcia, jakim nie mahła b zacikavicca dziaržava.
Darečy: u spravie Dubnova i jahonaj Fieni vynik byŭ całkam stanoŭčy. Usie žončyny skarhi nakont pašparta i zarobku byli ŭličany, usie prablemy vyrašany — pa mienšaj miery, mienavita hetaha patrabavała mienskaje načalstva: «Pierasyłajecca zajava vajskoŭca 4-j miechbryhady Dubnova, jaki znachodzicca ŭ śpieckomandziroŭcy, i list na imia jaho žonki. Nieadkładna prymicie usie miery da zadavalnieńnia prośbaŭ vykładzienych Dubnovym u jaho zajavie. Na piśmie, adrasavanym žoncy Dubnova — pastaŭcie štamp Babrujskaj pošty i prasačycie, kab jano dajšło pa pryznačeńni. Asabista Vy praviercie, ci nie majuć miesca anałahičnyja fakty vykładzienym Dubnovym u zajavie, u adnosinach da žonak i ŭtrymancaŭ vajskoŭcaŭ, jakija znachodziacca ŭ śpieckamandziroŭcy. Vyniki pravierki paviedamicie nam nie paźniej za 25 lutaha h.h. - a taksama jak zadavolenyja prośby tav. Dubnova».
Dyk ja dumaju: ci nie byŭ raptam pamianiony tavaryš Dubnoŭ «ośviedomom», uličvajučy asablivuju ŭvahu načalstva da skarhaŭ jahonaj žonki?
Kamientary