Piša Piatro Rudkoŭski.
«Vid homo sapiens u toj formie, u jakoj my jaho viedajem ciapier, źniknie ciaham stahodździa abo pryblizna tak», — skazaŭ Juval Noj Charary ŭ intervju dla The Guardian paśla vychadu anhielskaj viersii jaho knihi Homo Deus.
Hetaja fraza najlepš ilustruje sposab myśleńnia hetaha słaŭnaha aŭtara. Jaho cikaviać, pa-pieršaje, «vialikija pytańni» (kažučy daŭniejšaj movaj, mietafizika), pa-druhoje, jon žadaje pradkazvać budučyniu, pryčym nie tolki blizkuju, ale i dalokuju, i, pa-treciaje, jaho bačańnie budučyni hruntujecca na peŭnym bačańni minułaha: Charary vieryć, što historyja homo sapiens razhortvajecca adpaviedna ścisłym zakonam.
Juval Charary — heta izrailski fiłosaf, vykładčyk u Habrejskim univiersitecie Ijerusalima, simpatyk budyzmu. Słavu jamu prynieśli knihi Sapiens: karotkaja historyja čałaviečaha rodu (anhielskaje vydańnie — 2014) i Homo Deus: karotkaja historyja zaŭtra (anh. — 2016) — jany byli pierakładzieny na 45 moŭ, a ich sumarny nakład siahaŭ 12 młn asobnikaŭ. Paśla takoha ašałamlalnaha pośpiechu fiłosaf vyrašyŭ napisać knihu 21 urok na 21 stahodździe, jakaja vyjšła ŭ druhoj pałovie 2018 hoda i vyhladaje na toje, što popyt na jaje nie sastupić popytu na papiarednija tvory. Davajcie pahladzim, što heta za ŭroki.
Kniha składajecca ź piaci častak. U pieršaj aŭtar abmiarkoŭvaje asablivaści technałahičnaha prahresu, kryzis libieralnaj madeli, pradkazvaje masavaje biespracoŭje i mahčymaść «ličbavaj dyktatury». «Čałaviectva stračvaje vieru ŭ libieralny apovied, što daminavaŭ u suśvietnaj palitycy ciaham dekadaŭ», — prykmiačaje aŭtar.
U druhoj častcy aŭtar razvažaje nad transfarmacyjnym patencyjałam novych technałohij. Pytaje, ci sacyjalnyja sietki typu Facebook mohuć stvaryć suśvietnuju supolnaść, u jakoj panavała b svaboda i roŭnaść. Abmiarkoŭvaje taksama pierśpiektyvy hłabalizacyi, prablemu imihracyi, uzdym nacyjanalizmaŭ i rolu tradycyjnych relihij. Ćvierdzić, što cyvilizacyja na ziamnym šary tolki adna, što nacyjanalizm nie zdolny dać adkaz na hłabalnyja vykliki, a tradycyjnyja relihii, jakija ŭ minułym nie spraŭdzilisia ŭ śfiery miedycyny i ziemlarobstva, tym bolš nie pasujuć dla ery vysokich technałohij.
U treciaj častcy Charary zajmajecca prablemaj teraryzmu, imaviernaściu vialikaj vajny i roznymi formami nianaviści, jakija mohuć pieraraści va ŭzbrojenyja kanflikty. U hetym miescy jon taksama analizuje śpiecyfiku «libieralnaj dumki», asnovy demakratyi i «cieni siekularyzmu».
Na jaho dumku, libieralizm učyniŭ «mifičnyja istoty» bazisam sučasnaha hramadstva, pakolki biespadstaŭna prypisaŭ kožnamu indyvidu racyjanalnaść. Anałahična i demakratyčny ład dy rynkavaja ekanomika hruntujucca na pamyłkovych pierakanańniach, što «vybarca viedaje najlepš» abo «klijent zaŭždy maje racyju». Siekularyzm taksama maje svaje dohmy, naprykład, «pravy čałavieka», jakija ŭ 21 stahodździ mohuć akazacca niebiaśpiečnymi, bo novyja technałohii, na dumku fiłosafa, nieŭzabavie źmieniać samo razumieńnie «čałavieka».
U čaćviortaj častcy fiłosaf uzdymaje prablemu «fejkaŭ» i «postpraŭdy» i sprabuje zrazumieć, ci ŭvohule mahčyma adroźnić fikcyju ad realnaści. Fejkavaść jon znachodzić paŭsiul: u relihijnych apoviedach, u sučasnych ideałohijach, u nacyjanalnych historyjach i ŭ bolšaj častcy štodzionnaj kamunikacyi.
U piataj častcy aŭtar razvažaje pra sens žyćcia i daje parady, što rabić, kali staryja apoviedy zaniapali, a novyja jašče nie vynajdzieny. Na jaho dumku, u najbližejšym časie najbolš važna budzie navučycca «spraŭlacca sa źmienami, vučycca novym rečam i zachoŭvać mientalnuju raŭnavahu ŭ nieznajomych situacyjach».
Voś tak u vialikim skaračeńni vyhladaje źmiest apošniaj knihi Charary. Ciapier — kamientar.
Nasampierš treba paznačyć, što razvažańni aŭtara pazbaŭleny łahičnaj źviaznaści. Naprykład, u adnym miescy jon zajaŭlaje, što «nichto nie viedaje, jak śviet budzie vyhladać u 2050», a praź niekalki staronak śćviardžaje kateharyčna, što «da 2048 hoda fizičnyja i kahnityŭnyja struktury rastopiacca ŭ pavietry abo ŭ vobłaku infarmacyjnych bitaŭ», kab paźniej znoŭ zajavić: «kali łaska, nie ŭsprymajcie hety scenar litaralna».
Paśla abzaca napaminaŭ (ci samanapaminaŭ), što my «nie možam być upeŭnienymi nakont jakoha-kolviečy scenara», aŭtar znoŭ viartajecca na papiaredniuju ściažynu i znoŭ pačynaje havaryć kateharyčna: «Da siaredziny XXI stahodździa ŭsio bolš chutkija źmieny plus daŭžejšy čas žyćcia ŭčyniać tradycyjnuju madel [navučańnia] sastarełaj. Žyćcio razarviecca na častki, i budzie ŭsio mieniej i mieniej pierajemnaści pamiž roznymi pieryjadami žyćcia».
Druhaja rysa razvažańniaŭ Charary — padmiena arhumientacyi rytaryčnymi fihurami.
Dla prykładu, praces spabornictva pamiž fašyzmam, kamunizmam i libieralizmam (tryma «hłabalnymi apoviedami»), Charary apisvaje tak: «U 1938 hodzie ludzi mieli ŭ svaim rasparadžeńni try hłabalnyja apoviedy, u 1968 ich było tolki dva, u 1998 tolki adzin staŭ daminoŭny, a ŭ 2018 u nas takich apoviedaŭ — nul». Rytmika ličbaŭ 1938 — 1968 — 1998 — 2018 maje, biassprečna, vydatny rytaryčny efiekt, a nakładzienaja na jaje hradacyja try — dva — adzin — nul hety efiekt padvojvaje. Litaraturnamu talentu aŭtara — brava. Tolki jość adna prablema. Kniha naležyć da katehoryi non-fiction i charaktaryzujecca jak «fiłasofija» abo navat «hramadskija navuki», to bok pretenduje na arhumientavanaje vyjaśnieńnie źjaŭ u realnym śviecie. Jasna, što hetyja dźvie rečy — rytaryčnyja efiekty i arhumientavanaje vyjaśnieńnie — možna sumiaščać, adno nie musić supiarečyć druhomu. Ale ŭ vypadku Charary majem dačynieńnie mienavita z padmienaj arhumientacyi rytaryčnymi fihurami.
Dapuścim, što ŭ 1938 byli tolki «try hłabalnyja apoviedy» (było b pažadana i hetu tezu patłumačyć i abhruntavać, ale prymiem jaje za dobruju manietu). Dapuścim, što ŭ 1968 takich apoviedaŭ było tolki «dva» (choć heta vielmi naciahnutaja teza, bo nieanacyzm i nieafašyzm nie źnikli paśla vajny, a prosta «pierajšli ŭ apazicyju»). Ale
što moža značyć, što ŭ 1998 h. byŭ tolki adzin «hłabalny apovied» — libieralizm? Nie było ŭ hetym hodzie kamunistyčnaha Kitaja abo Kuby? Nie było dziasiatkaŭ upłyvovych kamunistyčnych partyj u roznych krainach śvietu? Dalej: što značyć, što ŭ 2018 h. niama nivodnaha hłabalnaha apoviedu? To bok navat libieralizm źnik? Niama ŭžo ŭpłyvovych palitykaŭ, ekanamistaŭ abo sacyjalnych hrup, jakija padtrymlivali b libieralnyja idei? Niama prychilnikaŭ kamunizmu? Niama ŭžo Kitaja, niama KPRF — usio heta raptam pieratvaryłasia ŭ iluziju, niešta isnujučaje-nieisnujučaje?
Jak heta sumiaščajecca z vyražanym na pačatku knihi pierakanańniem samoha aŭtara, što libieralizm — vielmi ŭstojlivaja daktryna, jakaja paśpiachova pieražyła kryzisy 1938 i 1968 hh., a ciapierašni kryzis — mienš surjozny za tyja?
Aŭtaru charakterna taksama pieratvareńnie abjekta ŭ sałamianaje pudziła — heta značyć, vybarčaje nadzialeńnie abjekta takimi rysami, jakija dazvalajuć lohka ŭzvysicca nad im. Prykładam takoha «pieratvareńnia ŭ pudziła» ŭ ajčynnym kantekście moža być vyraz: Našamu narodu važnaja tolki čarka i skvarka (nadzialiŭšy narod takimi rysami, uzvysicca nad im stanovicca nadzvyčaj lohka).
Pakiniem ubaku pytańnie pra toje, jak Charary charaktaryzuje chryścijanstva, isłam, tradycyjny judaizm abo nacyjanalizm — kniha jaŭna nie pisałasia z dumkaj pra toje, kab spryjać dyjałohu z hetymi płyniami. Ale aŭtar pieratvaraje ŭ pudziła nie tolki vialikija relihii abo nacyjanalizm, ale taksama libieralizm — płyń, jakuju jon nibyta pavažaje i navat abaraniaje ad roznych «papulistaŭ» i «nacyjanalistaŭ». Voźmiem dla ilustracyi nastupnyja vykazvańni: «Zhodna ź libieralnaj mifałohijaj, kali ty znachodzišsia dastatkova doŭha ŭ hetym vialikim supiermarkiecie, raniej ci paźniej ty spaznaješ libieralnaje bohaabjaŭleńnie i ŭśviadomiš sapraŭdny sens žyćcia». I jašče: «Libieralizm tradycyjna spadziavaŭsia na toje, što ekanamičny rost niejkim mahičnym sposabam vyrašyć składanyja sacyjalnyja i palityčnyja kanflikty» (kursivy dadadzieny). Hm, ujaŭlajecie Frydrycha Chajeka abo Ludviha fon Mizesa, jakija raspracoŭvajuć madeli ekanamičnaha rostu i raz-poraz pryhavorvajuć: «Čary-mary, šury-mury, usie kanflikty — psik!»
Z taho, što Charary piša pra libieralizm, vymaloŭvajecca prykładna takaja karcina: libierały — heta naiŭnyja padletki-idealisty, jakija vierać, što ŭsie indyvidy racyjanalnyja i što kali dać im svabodu, to jany zaŭždy zrobiać najlepšy vybar; libierały taksama tryźniać pra takuju hramadska-palityčnuju sistemu, dzie ŭsie kanflikty źniknuć. Stvaryŭšy taki vobraz libieralizmu, možna spakojna apranać mantyju vialikaha mudraca i pačynać pabłažliva tłumačyć, što «nie ŭsio tak prosta». Pytańnie tolki: ci jość choć adzin libierał, katory ličyć, što ŭsio tak prosta?
Na takoje prymityzavanaje apisańnie libieralizmu nakładajecca zhadanaja raniej rysa: łahičnaja niaźviaznaść i niepaśladoŭnaść. U adnym miescy Charary dyjahnazuje psichałahičny stan libierałaŭ jak «nadzieja» na toje, što libieralizm vierniecca, u inšym miescy — jak «rospač» (dispair) z-za jaho zaniapadu. Dyk jak jość na samaj spravie: libierały žyvuć nadziejaj ci rospačču? Chtoś inšy adkazaŭ by: «Dyk ža libierały jość roznyja, mahčyma, adny žyvuć nadziejaj, inšyja — u rospačy». Prablema, adnak, u tym, što Charary nie dyfierencyjuje libierałaŭ (hetaksama jak i inšyja kulturna-idejnyja hrupy), a havoryć pra ich tak, nibyta jany isnujuć vyklučna jak kalektyŭnaje cełaje, sa svajoj ułasnaj kalektyŭnaj «sutnaściu».
Taki sposab apisańnia nazyvajecca esencyjalizmam, i heta čarhovaja charakternaja rysa Charary.
Jašče adna rysa razvažańniaŭ Charary — razmyvańnie paniaćciaŭ.
Heta dziejecca ŭ roznych miescach knihi, ale najbolš jaskrava prajaviłasia ŭ 17 raździele, nazvanym «Postpraŭda». Mienavita ŭ hetym raździele aŭtar uzdymaje vielmi vostruju i aktualnuju prablemu: raspaŭsiud fejk-navinaŭ z vykarystańniem novych technałohij. «Postpraŭda» i fejk-naviny byli hałoŭnaj temaj Miunchienskaj kanfierencyi 2017 hoda. Palitykatvorcy ŭ roznych krainach stajać pierad ciažkaj zadačaj — znajści aptymalny bałans pamiž procidziejańniem fejkam i zabieśpiačeńniem svabody słova. Klučavy momant u hetym pracesie — zajmieć jak maha bolš jasnaje i adnaznačnaje razumieńnie «fejka». Zakanadaŭčaja norma pa supraćdziejańni fejkam, spałučanaja z dezaryjentacyjaj nakont taho, što takoje «fejk», pryviała b da niebiaśpiečnych nastupstvaŭ.
Što ŭ hetym płanie prapanuje Charary? «Niekatoryja fejki zastanucca nazaŭsiody» — heta faktyčna pieršy, vydzieleny ŭ jakaści padzahałoŭka, pasył 17-ha raździeła. Što heta značyć? Pieradusim adznačym, što aŭtar nie bačyć adroźnieńniaŭ pamiž «fejkam», «fikcyjaj», «prapahandaj», «dezynfarmacyjaj», «mifam», «kahnityŭnym skažeńniem», «pamyłkovaj vysnovaj» i «postpraŭdaj» — usio heta jon skidaje ŭ adnu kuču. Pry takoj razmytaści terminałahičnaha aparatu Charary moža ź lohkaściu zajavić, što «ludzi zaŭsiody žyli ŭ epochu postpraŭdy. Homo sapiens — heta vid postpraŭdy, čyja siła zaležyć ad stvarańnia i vierańnia ŭ fikcyi». «Fejk-navinaj» Charary nazyvaje, naprykład, tezu, što «Jeva była spakušana źmiejem», što «dušy niaviernych buduć hareć u piekle» abo što «stvaryciel śvietu nie lubić, kali bramin ženicca ź niedatykalnaj». Uvohule, cełyja relihii — heta «fejk-naviny», a roźnica sa zvyčajnymi «fejk-navinami» tolki ŭ tym, što pieršyja tryvajuć tysiačy hadoŭ i padtrymlivajucca miljonami hadoŭ.
Tut nie miesca, kab zajmacca padrabiaznym analizam nazvanych prablem. Abmiažujemsia tolki zaciemaj, što
Charary, žadajučy luboj canoj ździvić i ŭrazić čytača, zabyvaje pra etyčnaje vymiareńnie svaich razvažańniaŭ. Prablema fejkaŭ — heta nie niejkaja banalnaja i drobnaja prablema, jakuju možna zrabić nahodaj dla intelektualnych zabavaŭ. Heta reč, jakaja zakranaje fundamientalnyja žyćciovyja śfiery čałavieka. Ujavicie, što niejki złamyśnik zapuskaje ŭ siecivie falšyvuju infarmacyju, što N.M. — heta piedafił. Pad «N.M.» padstaŭcie svajo imia, abo imia vašaha brata, syna, baćki, abo blizkaha siabra. Nieŭzabavie źjaŭlajucca «fotadokazy» praŭdzivaści «naviny». Paźniej — fejkavyja śviedčańni ananimnych «achviar». Z hetaha momantu luboje słova, jakoje N.M. skaža, abo jaho maŭčańnie, pačynaje ŭsprymacca jak paćviardžeńnie «naviny». Jaho zvalniajuć z pracy, blizkija advaročvajucca, asiarodździe praklinaje. Jak procidziejničać takim situacyjam? Ź pierśpiektyvy Charary — nijak. Bo fejk — heta častka čałaviečaj natury, sutnaść homo sapiens'a. Paprostu źmiryciesia, vam prosta nie pašancavała.
Možna ŭjavić inšuju situacyju. Navukoviec u chodzie daśledavańniaŭ farmuluje hipotezu i publikuje jaje ŭ jakim-niebudź artykule. Paźniej, u chodzie empiryčnaj pravierki, hipoteza akazvajecca falšyvaj. Da aŭtara prychodzić palicyja i aryštoŭvaje, spasyłajučysia na «zakon ab fejkach». Pravilna?
Abodva prykłady — heta całkam imaviernyja nastupstvy razmyvańnia paniaćcia fejku. Nakolki takija nastupstvy mohuć być datklivyja, možam pabačyć na prykładzie inšych śfieraŭ. Biełaruskija pravaabaroncy niaspynna rapartujuć pra pakalečanyja losy dziasiatkaŭ maładych ludziej u źviazku z tym, što razmytyja farmuloŭki artykuła 328 Kryminalnaha kodeksa RB adkryvajuć šyrokija mahčymaści złoŭžyvańnia na etapie zakonaprymianieńnia. Punkt 6 Dekreta №7 2017 h., jaki źmiaščaje raspłyvistuju farmuloŭku pra «ŭzmacnieńnie adkaznaści kiraŭnika pradpryjemstva» za niedachopy ŭ haspadarčaj dziejnaści, usprymajecca biznes-kołami vielmi admoŭna, i słušna, bo takija farmuloŭki — pastajanny damokłaŭ mieč, jaki moža niespraviadliva ŭdaryć u luby momant.
Juval Charary nie tolki nie dapamahaje znajści efiektyŭnyja šlachi procidziejańnia fejkam, ale škodzić pracesu ich šukańnia, pakolki razmyvańnie klučavych paniaćciaŭ viadzie da taho, što krytery acenki pieranosiacca ŭ emacyjnuju śfieru. Praktyčnym nastupstvam moža stać paŭsiudnaje pierakanańnie, što fejk — heta toje, što mianie aburaje.
Možna ŭjavić taksama, jakija nastupstvy «Chararavaha myśleńnie» moža mieć dla kultury publičnych dyskusij. Praktyčna lubaja śvietapohladnaja abo ideałahičnaja hrupa moža pačać ciapier abzyvać svaich apanientaŭ «fejk-mejkierami», bo praktyčna va ŭsich možna znajści — naŭmysnyja ci nienaŭmysnyja — skažeńni abo niedakładnaści i nazyvać ich «fejkami». U takoj situacyi kanstruktyŭny dyjałoh niemahčymy.
U svajoj papiaredniaj knizie Homo Deus Charary enierhična davodziŭ, što svabodnaja vola — heta mif, što ludzi — heta ŭsiaho tolki pryłady stvareńnia internetu-ŭsich-rečaŭ, što praces pieratvareńnia čałavieka ŭ elemient kaśmičnaj infasistemy — heta evalucyjnaje nakanavańnie i što pačućci čałavieka ŭ infarmacyjnuju epochu pazbaŭleny jakoj-kolviečy vartaści. Jasna, što takija pohlady nie sumiaščalny z bazavymi pryncypami libieralizmu, ale heta nie pieraškadžaje aŭtaru ŭ novaj knizie kakietliva chvalić «pośpiechi libieralnaj dumki» i kryvadušna zajaŭlać pra svaju salidarnaść ź libieralizmam pierad abliččam «pahroz».
Nasamreč, aŭstryjskaja Partyja svabody abo polskaja «Prava i spraviadlivaść» majuć našmat bolš supolnaha ź libieralnymi kaštoŭnaściami, čym fiłasofija Charary.
Fiłasofija Juvala Charary — heta remejk utapičnych i histarycysckich sistem XIX stahodździa.
Charary našmat bližej da Hiehiela abo poźniaha Konta, čym da Popiera, Chajeka abo Ahasi. Popyt na takuju fiłasofiju zrazumieły na fonie (mini)kryzisu libieralnaj madeli i pierafarmatavańnia mejnstrymu. Kryzis — heta test dla čałaviečaj svabody, pakolki ŭ takich situacyjach treba prymać niešabłonnyja rašeńni. Tyja, chto bajacca svabody i nie chočuć vyjści pa-za šabłony, buduć šukać niejkaj fiłasofii, jakaja pakaža adnaznačny napramak, spasłaŭšysia na «zakony historyi» abo «zakony evalucyi». Niekatorym praściej iści ŭ napramku prorvy, ale ź pierakanańniem, što heta «nakanavana», čym vybrać pierśpiektyŭny napramak sa śviadomaściu, što adkaznaść za vybar spačyvaje na im samim.
Juval Charary — heta cudoŭnaja znachodka dla tych, chto choča ŭciačy ad svabody i pierakinuć ciažar vybaru na «zakony historyi».
Zahinuŭ biełaruski dobraachvotnik Vasil «Dzir» Rapicki11
Kamientary