Jak vyhladała Biełaruś padčas adnoj z samych kryvavych nastupalnych apieracyj. Unikalnyja FOTY Pieršaj suśvietnaj vajny
U Pastaŭskim rajonnym krajaznaŭčym muzei, jaki mieścicca ŭ budynku byłoha pałaca Tyzienhaŭza, pracuje vystava «Vajna i ludzi», pryśviečanaja trahičnym staronkam Pieršaj suśvietnaj vajny na terytoryi rajonu. U pryvatnaści Naračanskaj aperacyi, jakaja zavieršyłasia 30 sakavika 1916 hodu vializnymi stratami z abodvuch bakoŭ — i rasiejskaha, i niamieckaha, piša «Radyjo Svaboda».
Ekspazycyju składajuć fatazdymki, paštoŭki, albomy, pałkavyja knihi, mapy z kalekcyi Ŭładzimiera Bahdanava, jaki bolš za paŭtara dziasiatka hadoŭ zajmajecca daśledavańniem tahačasnych padziejaŭ i źjaŭlajecca adnym z samych bujnych biełaruskich kalekcyjaneraŭ rarytetaŭ Vialikaj vajny.
Na stendach blizu 100 fatazdymkaŭ i rysunkaŭ abo ich pavialičanyja kopii. Usie jany zroblenyja ŭ 1915-1918 hadach na Pastaŭščynie niamieckimi vajskoŭcami.
Vyjavy možna padzialić na try katehoryi: vajennyja dziejańni, sałdacki pobyt i suisnavańnie ź mirnym nasielnictvam.
Sanitarnyja zamireńni dla pachavańnia zabitych
U sakaviku 1916 hodu pastaŭskija ziemli trapili ŭ epicentar žorstkaha supraćstajańnia Hiermanskaj i Rasiejskaj imperyj. Najbujniejšaja na ŭschodnim froncie nastupalnaja Naračanskaja aperacyja stała adnoj z samych kryvavych u historyi Pieršaj suśvietnaj vajny, kolkaść zahinułych z abodvuch bakoŭ išła na dziasiatki tysiač, tłumačyć Uładzimier Bahdanaŭ hieahrafičnuju pryviazku vystavy.
«Adzin z samych składanych epizodaŭ vajny, bo straty byli vielizarnyja. Niahledziačy na toje što najbolš napružany ŭčastak sudakranańnia siłaŭ zajmaŭ usiaho 4,5 kilametra, kolkaść zabitych i paranienych tolki z rasiejskaha boku pieravysiła 50 tysiač čałaviek. Ciapier va ŭsim Pastaŭskim rajonie žyvuć 36 tysiač, a tady za čatyry dni palehła ledź nie ŭ paŭtara raza bolš», — raskazvaje «Svabodzie» daśledčyk.
Čamu takaja kolkaść achviaraŭ z rasiejskaha boku? Jak i ŭ Druhuju suśvietnuju vajnu, kamandavańnie lohka achviaravała «harmatnym miasam», — praciahvaje Ŭładzimier Bahdanaŭ. Na tahačasnych zdymkach nastupstvy žorstkich zmahańniaŭ nieprychavanyja i mohuć šakavać.
Tych carskich sałdataŭ, jakija zahinuli na varožych pazycyjach, niemcy pachavali na svaich mohiłkach. Ale tysiačy źniaviečanych ciełaŭ jašče miesiac zastavalisia na neŭtralnaj terytoryi, pakul u krasaviku na Vialikdzień nie abviaścili «sanitarnaje zamireńnie»: ciaham dvuch dzion źbirali trupy. Pra mnohija pastaŭskija pali, u tym liku viernutyja ŭ sielskahaspadarčy abarot, možna kazać litaralna: ziamla, pakrytaja kryvioj.
Biasplonnaja stratehija — zadušyć voraha kolkaściu
Za hod da Naračanskaj kampanii adbyŭsia tak zvany Śviancianski praryŭ niemcaŭ, jaki ŭdałosia likvidavać pry dapamozie nadzvyčajnaha hierojstva i samaachviarnaści sałdataŭ. Niahledziačy na atrymany ŭrok, u sakaviku 1916-ha rasiejcy raspačali vialikuju nastupalnuju aperacyju.
Nahodaj staŭ zvarot pa dapamohu ad francuzaŭ, jakija viali ciažkija bai pad Verdenam. Adnak čas i miesca nastupu byli vybranyja niaŭdała. Jak vynik praliku kamandavańnia — vielizarnyja straty. Zrešty, niemcy tady tak i nie zmahli pierakinuć vojski na Zachodni front, tamu ŭ maštabach Eŭropy efekt usio ž byŭ. Inšaja sprava, jakoj canoj.
«Potym historyki pa-roznamu vymiarali liniju supraćstajańnia, — praciahvaje Ŭładzimier Bahdanaŭ. — Hiermanski bok ličyŭ terytoryju abarončaha zmahańnia ad Višnieŭskaha voziera na poŭdni i amal da Dźvinsku (ciapier łatyski Daŭhaŭpiłs) na poŭnačy. Aficyjnyja rasiejskija daśledčyki dahetul čamuści havorać tolki pra ŭčastak ad Naračy i da Pastavaŭ, što našmat mieniej».
I navat pry hetym niemcy svaje ahulnyja straty aceńvajuć u 20 tysiač čałaviek (zabityja padčas bajoŭ i pamierłyja paźniej ad ranaŭ). A ŭ Rasiei ahučvajuć ličbu ŭ 78 tysiač bajcoŭ, jakich straciła 2-ja armija, choć papraŭdzie ich było našmat bolš, bo nia ŭličany Paŭnočna-zachodni front, Brasłaŭščyna, dzie, naprykład, išli žorstkija bai pad Vidzami. Uładzimier Bahdanaŭ pierakanany, što ahulnyja straty rasiejskaj armii značna pieravyšali 100 tysiač.
Ciaham 10 dzion rasiejskija dyvizii biasplonna namahalisia złamić niepryjaciela kolkaściu, pakul navat kamandavańniu nia stała vidavočna: «miasarubka» nia maje nijakaha sensu.
U toj ža čas hiermancy dosyć biaśpiečna adčuvali siabie ŭ betonnych umacavańniach i za kalučymi aharodžami. Jak potym uspaminali ŭ memuarach rasiejskija ŭdzielniki tych padziejaŭ, pa pojas u sakavickim bałocie i biez patrebnaj padtrymki artyleryi jany byli cudoŭnymi mišeniami dla varožych harmataŭ.
U pamiać pra Naračanskuju aperacyju zastalisia tolki vajskovyja mohiłki. Znoŭ ža, pieravažna niamieckija, bo svaich bajavych siabroŭ kajzeraŭcy chavali adrazu, na tych miescach uźnikali sapraŭdnyja memaryjały. Za polskim pratektaratam nad zachodniebiełaruskimi ziemlami pachavańni praciahvali dahladacca — heta značyć, da 1939 hodu. U saviecki čas bolšaść ź ich była stračanaja ci pryjšła ŭ zaniapad.
Rasiejcy abychodzilisia brackimi mahiłami z draŭlanymi kryžami. Ale buhry zarastali chmyźniakom, pamiatnyja znaki parachnieli. Tolki niadaŭna asobnyja entuzijasty pačali viartać ich ź niabytu. Mienavita na Pastaŭščynie hetaja praca ŭ apošnija hady idzie najbolš aktyŭna, pryčym z padtrymkaj i ŭvahaj z boku administracyi rajonu. Na aficyjny ŭlik tut uziali i pašpartyzavali try dziasiatki mohiłak Pieršaj suśvietnaj vajny — bolš, čym dzie-niebudź u Biełarusi.
Demahrafičny śled — plon cyvilnaha susiedztva
Dziela spraviadlivaści ŭłasna vajennyja dziejańni nie vialisia bieśpierapynna — kali nie ličyć aktyŭnych nastupalnych fazaŭ. Charaktar zaciažnoj pazycyjnaj vajny najpierš mieŭ na ŭvazie čakalnuju stratehiju — chto kaho pierasiadzić. Za hety čas treba było zamacavać pazycyi, zahłybicca ŭ akopy, zalić novyja doty, nazapasić atrutny haz.
Jak vynikaje z fatazdymkaŭ, nabytych na mižnarodnych aŭkcyjonach Uładzimieram Bahdanavym, za niepasrednaj linijaj frontu praciahvałasia mirnaje žyćcio. Choć śviedčańniaŭ z rasiejskaha boku zastałosia nia tak šmat, možna ŭjavić, što tam karcina była analahičnaja.
Sałdaty arali i siejali, hadavali śviniej i trusoŭ, vyroščvali ŭ ciaplicach harodninu, prali ŭniformu i ramantavali abutak. Taksama budavali darohi, pravodzili elektryčnaść.
Adrozna ad žorstkaha nacysckich vajskoŭcaŭ Druhoj suśvietnaj, kajzeraŭskija sałdaty nie ŭčyniali źvierstvaŭ i karnych aperacyj. Chutčej naadvarot. Ładzili dla viaskoŭcaŭ kinapakazy, chadzili na tancy, zaprašali na vystupy teatralnych trupaŭ i muzyčnych kalektyvaŭ.
Miascovym dzieciam niešta pierapadała z haścincaŭ, jakija sałdatam dasyłali z radzimy. Ledź nie mižnarodnaja idylija, kali nia brać pad uvahu abstaviny źjaŭleńnia haściej. U peŭnym sensie miascovym žycharam — a na zdymkach, jak vidać, u asnoŭnym žančyny, dzieci i staryja (usie mužčyny pajšli ŭ vojska) — paščaściła. Ich nie paśpieli evakuavać. Blizu 2 miljonaŭ biełarusaŭ apynulisia ŭ rasiejskim tyle, adkul viarnułasia ŭ lepšym vypadku pałova. Niama nijakaj harantyi, što i hetyja ludzi, uviekaviečanyja na zdymkach, urešcie nie rastvarylisia b u čarhovaj sibirskaj hłybincy.
«Zadumka vystavy — pakazać niezvyčajnaść Vialikaj vajny. Ni dahetul, ni paśla pazycyjnaj vajny ŭ Biełarusi nie było, zaŭsiody jany prakočvalisia praz nas tranzytam. A tut amal try hady vajskoŭcy suisnujuć ź miascovym nasielnictvam. U tym liku i demahrafična pakinuli svoj śled, — uśmichajecca Ŭładzimier Bahdanaŭ. — Choć zdymki niamieckija, peŭna, što padobnaje było i z rasiejskaha boku, prosta nia mieli stolki fotaaparataŭ. I žyli mirna, bo nie było ni partyzanščyny ŭ zvykłym razumieńni, ni karnikaŭ, ni pravakacyj».
Uhledziecca ŭ zdymak — paznać adnaviaskoŭca
Cyvilnyja ŭ vajennych dziejańniach nia ŭdzielničali, heta była sprava prafesijanałaŭ, praciahvaje surazmoŭca. A značyć, pryfrantavoje žyćcio na praciahu niekalki hadoŭ mieła samyja roznyja adcieńni. Tym i kaštoŭny materyjał, dzie zafiksavany pobyt žycharoŭ u blizkim tyle.
«Mnie cikava hladzieć na staryja zdymki nia tolki jak na śviedčańnie vajennych aperacyj, ale i, pierš za ŭsio, na Biełaruś. Jakija 100 hadoŭ tamu byli vioski, sami biełarusy? Mnohich pasieliščaŭ užo nie isnuje, pryčym jany zrujnavanyja nie vajnoj, a «mirnym» savieckim ładam. Zastalisia tolki na fatakartkach, malunkach, paštoŭkach. Tut ža i žychary: dzie jany, što ź imi? Uvieś čas čakaju, što niechta paznaje adnaviaskoŭca. Bo kali niemcy rabili fota, zvyčajna daryli asobnik hierojam. U niekatorych siemjach, adpaviedna, zastalisia dublikaty. Jość amal mastackija partrety. Upeŭnieny, kali fatohrafu dziaŭčyna spadabałasia, joj taksama jak suvenir pieradaŭ».
Pieršaja suśvietnaja vajna dla Biełarusi skončyłasia vializnymi niezvarotnymi stratami. Historyki kažuć pra miljon zahinułych biełarusaŭ, z hetaj ličbaj pahadžajecca i Ŭładzimier Bahdanaŭ. Havorka nia tolki pra fizyčnaje źniščeńnie na palach bajaŭ — z mabilizavanych 700 tysiač biełaruskich mužčyn nie viarnuŭsia kožny dziasiaty. Adbyłosia vymyvańnie čałaviečaha resursu.
Tahačasnaje nasielnictva choć i nie źniščali ŭ kanclahierach i nia spalvali cełymi vioskami, ale ludzi ŭ vialikaj kolkaści pamirali ad chvarobaŭ, hoładu i surovych zimaŭ. Chtości tak ci inakš traplaŭ pad artabstreły i hazavyja ataki, damy ich byli razburanyja i spalenyja padčas bajoŭ. Sotni tysiač ludziej prymusova vyvieźli ŭ evakuacyju, adkul bolšaść nie viarnułasia. Paśla balšavickaj revalucyi, jakaja stała niepasrednym nastupstvam toj vajny, žyćcio tak i nie adnaviłasia ŭ svaim kolišnim rečyščy.
Za savieckim časam Pieršuju suśvietnuju časta nazyvali «čužoj vajnoj». Ale sotni tysiač biełarusaŭ raskvitalisia za jaje nie čužym, a ŭłasnym losam…
-
Na polskim aŭkcyjonie za 700 jeŭra pradajuć staradaŭniuju knihu ź biełaruskaj parafii. Jak takija rarytety mohuć vyvozić za miažu?
-
Vyjšła kniha «Biełarusy ŭ Łatvii (1918—1945)»
-
Viadomy partret Kahanca akazaŭsia savieckim fejkam, zatoje znajšłosia adzinaje fota archieołaha Tatura. Razhadanyja fotatajamnicy Biełaruskaha muzieja ŭ Vilni
Pieršaja viasna na voli. Nina i Uładzimir Łabkovičy raskazali pra svaju historyju kachańnia i žyćcio paśla turmy5
Kamientary