Jak staražytnuju Harodniu ledź nie napatkaŭ los Bieraścia

Płan 1807 hoda pa ŭźviadzieńni krepaści ŭ Hrodnie. Z kalekcyi Miečysłava Suprona.

Idei i płany

Ideja pieratvareńnia Hrodna ŭ prymiežnuju krepaść Rasijskaj impieryi ŭpieršyniu źjaviłasia ŭ čas vojnaŭ z napaleonaŭskaj Francyjaj. U 1807 hodzie byŭ navat płan budučych umacavańniaŭ, jakija kołam achoplivali ŭvieś horad. Adnak Tylzicki mir, zaklučany Alaksandram I i Napaleonam, źniaŭ pytańnie z paradku dnia. 

Paśla zachopu Hrodna francuzskija ŭłady taksama dumali, kab pieratvaryć jaho ŭ krepaść. Ale paśpieli zrabić tolki płan: užo praz paŭhoda siudy viarnułasia Rasija.

Padšturchnuła paŭstańnie

Čarhovy raz da idei budaŭnictva krepaści ŭ Hrodnie viarnulisia padčas paŭstańnia 1830—1831 hadoŭ, pryčym jaje vykazaŭ asabista impieratar Mikałaj I. Jon ubačyŭ u horadzie na Niomanie, dzie na toj čas raźmiaščalisia vajskovyja składy, adzin z najvažniejšych punktaŭ abarony zachodniaj miažy Rasijskaj impieryi. Uźviadzieńnie novaj krepaści daručyli hałoŭnakamandujučamu rasijskimi vojskami ŭ Carstvie Polskim hrafu Ivanu Paskieviču. Ale toj byŭ nieŭzabavie ciažka paranieny pry šturmie Varšavy ŭ 1831-m.

Tamu prajektam krepaści časova zaniaŭsia kamandujučy reziervovaj armijaj hraf Alaksandr Tałstoj, jaki nakiravaŭ u Hrodna vajskovaha inžyniera Michaiła Klimienku.

Hienierał Klimienka naležaŭ da liku najlepšych vajskovych inžynieraŭ Rasijskaj impieryi i da taho kiravaŭ uźviadzieńniem Dynaburhskaj krepaści. Dynaburh (Dźvinsk, siońnia — Daŭhaŭpiłs) pry im pieratvaryŭsia va ŭmacavany łahier. Toje ž rašeńnie jon płanavaŭ ažyćciavić i ŭ Hrodnie, vakoł jakoha pavinny byli paŭstać asobnyja mahutnyja ŭmacavańni. Zhodna z płanam, krepaść z 40 harmatami raźličvałasia na harnizon u 6 tysiač čałaviek.

Ale hety śmieły prajekt, jaki patrabavaŭ vializnych vydatkaŭ i niekalkich hadoŭ realizacyi va ŭmovach pahrozy pašyreńnia paŭstańnia na terytoryju kolišniaha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, napałochaŭ Mikałaja I. Impieratar nazvaŭ Klimienkaŭ płan «zanadta šyrokim» i pieradaŭ daručeńnie inšamu inžynieru. 

Prajekt hrodzienskaj krepaści było zahadana raspracavać pałkoŭniku Ota Frejmanu, imia jakoha ŭ toj čas było šyroka viadomym u Rasijskaj impieryi. Heta byŭ kiraŭnik Liflandskaj vajskovaj akruhi, jaki ŭ 1830 hodzie adznačyŭsia pry vyratavańni žycharoŭ Ryhi i Dynamiunde padčas pavodki, za što atrymaŭ 3000 dziesiacin ziamli ŭ Sarataŭskaj hubierni.

Mikałaj I zapatrabavaŭ nieadkładna prystupić da ŭmacavańnia najbolš zručnaj dla hetaha častki Hrodna. Płanavałasia razburyć značnuju častku horada, a šerah budynkaŭ vykarystać u jakaści składoŭ dla zachavańnia vajskovaha ryštunku i miescaŭ raźmiaščeńnia harnizona. U pieršuju čarhu heta tyčyłasia katalickich klaštaraŭ.

Pavialičyć

Hrodziencaŭ navat paśpieli abkłaści śpiecyjalnym hrašovym padatkam, a na ŭskrainie horada paŭstali dva kamiennyja parachavyja sklapy. Dla kančatkovaha zaćviardžeńnia budaŭnictva krepaści Frejman źviarnuŭsia da Ivana Paskieviča. Ale taho płan nie zadavoliŭ: «Tańniej abydziecca značna bolš šyrokaje ŭmacavańnie bastyjonnaha typu, pry jakim znosu buduć padlahać niešmatlikija budynki, a ŭnutranaja prastora zrobicca šyrejšaj i abarona lepšaj».

Dla vyrašeńnia sprečki pamiž upłyvovym sanoŭnikam i inžynieram, jaki znachodziŭsia ŭ favory impieratara, źviarnulisia da treciaha boku. Im akazaŭsia nie chto inšy, jak aŭtar adchilenaha prajekta Michaił Klimienka, jaki na toj čas užo staŭ dyrektaram Inžyniernaha departamienta Vajskovaha ministerstva.

Klimienka suprać

Inžynier razhledzieŭ abiedźvie pazicyi i… prapanavaŭ Mikałaju I svaje dva novyja prajekty, zajaviŭšy, što Hrodna ŭvohule nie treba ŭmacoŭvać, a varta zrabić aporny punkt vyšej abo nižej pa Niomanie. 

Mikałaj I byŭ źbity z pantałyku takoj vialikaj kolkaściu płanaŭ pa Hrodzienskaj krepaści i tamu, kab kančatkova vyznačyć najbolš zručny ź ich, zahadaŭ u lipieni 1832 hoda skłaści padrabiaznuju kartu horada. Ota Frejman byŭ nakiravany va Ukrainu i ŭ dalejšym kiravaŭ uźviadzieńniem Kijeŭskaj krepaści zamiest Hrodzienskaj.

A za realizacyju idei ź jašče bolšaj zaŭziataściu ŭziaŭsia Ivan Paskievič, jaki padzialaŭ mierkavańnie impieratara, što Hrodna — nadzvyčaj važny punkt dla abarony centra impieryi. Kab zrušyć spravu ź miortvaha punkta, jon u 1833 hodzie zaprasiŭ najbolš šanavanaha impierataram vajskovaha inžyniera — Ivana Dena. Toj skłaŭ dva prajekty, jakija abapiralisia na idei Michaiła Klimienki. Adzin prajekt pavinien byŭ abyścisia dziaržavie ŭsiaho ŭ 308 tysiač rubloŭ i praduhledžvaŭ budaŭnictva časovaha ŭmacavańnia. Zatoje druhi mieŭ doŭhaterminovy charaktar i patrabavaŭ vydatkaŭ u pamiery rekordnych pa tym časie 14 młn rubloŭ. Pa im Hrodna i vakolicy pavinny byli abnieści mahutnaj aharodžaj. 

Adnak suprać hetych prajektaŭ znoŭ vystupiŭ Michaił Klimienka, jaki, mahčyma, zataiŭ kryŭdu i pazajzdrościŭ kankurentam. Na toj čas jon atrymaŭ čarhovaje pavyšeńnie i staŭ kiraŭnikom upraŭleńnia inśpiektarskaj častkaju Inžyniernaha korpusa. Nie źmiakčała jaho navat toje, što ŭ prajektach prysutničali elemienty jaho ŭłasnych płanaŭ. 

Klimienka viedaŭ pra staŭleńnie impieratara da asoby Dena. Tamu ŭ jakaści arhumientaŭ jon vykarystaŭ toje, što Den nie pracavaŭ niepasredna ŭ Hrodnie, a stvaraŭ svaje prajekty pry vykarystańni niedakładnaj karty horada, dzie nie ŭličvalisia pierapady vyšyń, vialikaja kolkaść jaroŭ i raźmiaščeńnie pabudoŭ na krutych schiłach.

U vyniku impieratar vymušany byŭ adchilić i prajekty Ivana Dena, jaki ciaham nastupnych 20 hadoŭ zajmaŭsia budaŭnictvam krepaściaŭ u Carstvie Polskim, u tym liku ŭ Modlinie i Varšavie.

Pavialičyć

Čarhovy płan u 1834 hodzie byŭ daručany hienierału Alaksandru Fieldmanu. Pry hetym impieratar vusna patłumačyŭ, što pieratvareńnie Hrodna ŭ krepaść bolš nie razhladajecca. Zamiest hetaha płanavałasia ŭmacavać levy bierah Niomana, za miežami horada. 

A viasnoj 1835-ha Mikałaj adkinuŭ i hety namier dy nakiravaŭ asnoŭnyja namahańni na budaŭnictva krepaściaŭ u Breście i Novahieorhijeŭsku (tak z 1834 hoda stali zvać polski horad Modlin). I ź Bieraściem zdaryłasia toje, što raniej płanavałasia dla Hrodna — poŭnaje źniščeńnie horada. 

A da prajekta budaŭnictva Hrodzienskaj krepaści viarnulisia ŭžo tolki naprykancy 1880-ch hadoŭ. Na hety raz umacavańni ŭzvodzilisia vakoł horada. Reštki ich u vyhladzie mahutnych fartoŭ zachavalisia da našych dzion.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0