Viedaŭ 20 moŭ, a daśledavaŭ biełaruskuju. Piatro Buzuk, palihłot z małdaŭska-jaŭrejska-ŭkrainska-sierbskimi karaniami

Jaho pracy paŭpłyvali na raźvićcio našaj litaraturnaj movy, a stvorany im dyjalektyčny atłas biełaruskich havorak staŭ pieršym siarod słavianskich narodaŭ i prynios aŭtaru suśvietnuju viadomaść. Niahledziačy na toje, što z-za trahičnych abstavin vyjšła tolki adna častka hetaha atłasa.

Źniščany ružovy čamadan

Niekalki fotazdymkaŭ i vosiem staronak tekstu, dasłanych z Vołahdy, — voś i ŭsio, što maje ad dzieda Kaciaryna Šašytajšvili, unučka Piatra Buzuka.

Usiu rukapisnuju spadčynu dzieda paśla jaho aryštu rodnyja sabrali ŭ ružovuju valizu i zakapali ŭ dvary svajoj chaty, jakaja stajała na miescy siońniašniaha cyrka. Čamadan zhinuŭ padčas vajny.

Vosiem staronak tekstu, što acaleli, — heta aŭtabijahrafija i śpis navukovych prac z 60 punktaŭ, kožny ź jakich varty ŭvahi.

Kaciaryna Viktaraŭna, jakaja doŭha pracavała ŭ dziciačaj redakcyi Biełaruskaha telebačańnia, prymaje nas u kvatery z vysokaj stollu na vulicy Źmitraka Biaduli ŭ Minsku. Na ścianie pobač z fotazdymkami visić karcina, stvoranaja mužam Kaciaryny Viktaraŭny Uładzimiram. Na joj — čyrvony dom na rahu Kirava i Vaładarskaha, dzie vyraśli dzieci Piatra Buzuka. Pa-dobramu, tut pavinna źjavicca šylda ŭ jaho honar.

Pavialičyć

Linhvistyčny hienij

Baćki, addajučy syna ŭ realnaje vučylišča ŭ Ciraspali, čakali, što jon dasiahnie pośpiechaŭ u techničnych navukach, za jakimi byŭ pryjarytet u takoha typu vučebnych ustanovach. Ale Piatro akazaŭsia mocnym zusim u inšym. Lohka, prosta nievierahodna lohka jamu davalisia movy. «Palihłot raście», — napeŭna, z honaram mahli abmiarkoŭvać syna Apanas i Nieaniła Buzuki, pakul toj biez prymusu, byccam hulajučy, praktykavaŭsia ŭ łacinie i hrečaskaj, francuzskaj i niamieckaj movach.

U rańnim uzroście siudy taksama dadałasia jašče starasłavianskaja, jakaja paciahnuła za saboj, dla lepšaha jaje razumieńnia, polskuju, sierbskuju i češskuju.

Paśla hetaha chłopiec zacikaviŭsia słavianskimi zapazyčańniami ŭ inšych movach i tamu zasvoiŭ bałharskuju, italjanskuju i anhlijskuju. Kali ž Piatro Buzuk zaniaŭsia navukovaj dziejnaściu i pačaŭ raspracoŭvać pytańni historyi prasłavianskaj movy i jaje praradzimy, to vyvučyŭ jašče i litoŭskuju. Da taho ž z samaha dziacinstva jon viedaŭ rumynskuju, ruskuju i ŭkrainskuju, a pierad pierajezdam u Minsk vyvučyŭ i biełaruskuju, jakoj avałodaŭ nastolki daskanała, što navat pisaŭ na joj vieršy.

Pracujučy ŭ Minsku, jon u adzin navučalny hod čytaŭ lekcyi pa-biełarusku, pa-rusku i pa-ŭkrainsku, a taksama vyvučyŭ staražytnuju i sučasnuju jaŭrejskija movy (iŭryt i idyš), kab mieć mahčymaść vykładać kurs ahulnaha movaznaŭstva dla jaŭrejskaj siekcyi Minskaha piedahahičnaha instytuta na ich rodnaj movie. Padčas ssyłki, jakuju adbyvaŭ u Vołahdzie, Piatro Buzuk zacikaviŭsia movaj naroda komi, a vynikam znajomstva z «palityčnym» Michaiłam Čanišvili stała vyvučanaja hruzinskaja mova.

Ale hałoŭnuju svaju navukovuju pracu jon pryśviaciŭ mienavita našaj movie, biełaruskaj.

Z kryvi čatyroch narodaŭ

Piatro Buzuk naradziŭsia ŭ 1891 hodzie ŭ vioscy Šarpieny Biesarabskaj hubierni (ciapier Bienderski rajon Małdovy) u siamji narodnaha nastaŭnika Apanasa Buzuka i jaho žonki Nieaniły, u jakich usiaho było siamiora dziaciej. Pa baćku, jaki pachodziŭ ź sialan, ale zdoleŭ vybicca ŭ ludzi, u žyłach Piatra ciakła małdaŭskaja i jaŭrejskaja kroŭ, a pa maci, jakaja pachodziła z dvaranskaha rodu Rosičaŭ, — jašče ŭkrainskaja i sierbskaja.

Paśla zakančeńnia realnaha vučylišča junak paŭtara hoda zajmaŭsia samastojna, kab pastupić na historyka-fiłałahičny fakultet Novarasijskaha ŭniviersiteta ŭ Adesie. Tam na zdolnaści maładoha Piatra źviarnuŭ uvahu prafiesar Barys Lapunoŭ, jaki čytaŭ niekalki kursaŭ słavianskaha movaznaŭstva i byŭ prychilnikam kancepcyi prasłavianskaj movy jak kantynuumu dyjalektaŭ. Jon šyroka vykarystoŭvaŭ pryncypy linhvistyčnaj hieahrafii, viedańnie jakoj pieradaŭ i svajmu vučniu. Značna paŭpłyvaŭ na jaho taksama prafiesar Alaksandr Tomsan, jaki zajmaŭsia paraŭnalnym movaznaŭstvam i stvaryŭ kabiniet ekśpierymientalnaj fanietyki, dzie zajmalisia najbolš zdolnyja studenty.

Kali ŭ 1924 hodzie va Ukrainie ŭviali navukovyja stupieni, Buzuk chutka padrychtavaŭ i abaraniŭ dysiertacyju, staŭšy adnym ź pieršych daktaroŭ fiłałahičnych navuk u SSSR. U tym ža hodzie pabačyła śviet jaho kniha «Asnoŭnyja pytańni movaznaŭstva», jakaja trapiła na vočy rektaru Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta Uładzimiru Pičetu. I ŭraziła nastolki, što toj zaprasiŭ maładoha navukoŭca ŭ Biełaruś.

Minsk

U listapadzie 1925 hoda Piatro Buzuk uładkavaŭsia ŭ BDU i piedahahičny instytut, u jakich vioŭ piać asnoŭnych dyscyplin. Pry hetym jon praciahvaŭ pracavać i ŭ Adesie. Kab kančatkova pieraciahnuć talenavitaha navukoŭca ŭ Biełaruś, jamu ŭ 1926 hodzie prapanavali miesca navukovaha supracoŭnika ŭ Instytucie biełaruskaj kultury. Adnak nie mienš važkim faktaram, kab puścić karani na novym miescy, stała kachańnie.

Pavialičyć

Buzuk ź dziacinstva lubiŭ žyvioł, i tamu, apynuŭšysia ŭ novym horadzie, vyrašyŭ zavieści kata. Znajomyja paraili z hetaj metaj zavitać da siamji Tarasikaŭ, jakija žyli ŭ domie na miescy siońniašniaha cyrka. Ale akramia kata, navukoviec sustreŭ u hetym domie i budučuju žonku. Užo praź niekalki miesiacaŭ Piatro Buzuk pabraŭsia šlubam z Hannaj Tarasik, jakaja była ŭ dva razy maładziejšaja za jaho: jamu 35, joj — 17. U 1927 hodzie ŭ ich naradziłasia pieršaja dačka.

Usiaho ŭ Piatra i Hanny Buzukoŭ było čaćviora dziaciej. Starejšaja dačka Halina stała mastačkaj, Kaciaryna — artystkaj teatra, syn Uładzimir — dyktaram Biełaruskaha telebačańnia, małodšaja Aksana — lekaram.

Sam vychavany ŭ vialikaj i družnaj siamji, Piatro lubiŭ bavić čas i z ułasnymi dziećmi. Dačka Halina raspaviadała: «Z tataju my byli bolš čym siabry. Ja jaho abahaŭlała. Bajusia, što, kali b mianie tady spytali, kaho ja lublu bolš, mahčyma, nazvała b mienavita jaho, a nie mamu… Jon śpiavaŭ mnie kałychanku Mocarta na niamieckaj movie, aryju Žermona z «Travijaty» na italjanskaj movie. Jašče pamiataju, jak baćka pavioŭ mianie na «Ateła» Uiljama Šekśpira bieź viedama mamy, a jana jaho potym łajała: «Niaŭžo možna dziciaci takoje hladzieć?!»»

Pavialičyć

Navuka

Praca ŭ Inbiełkulcie — najbolš plonny pieryjad dziejnaści Piatra Buzuka: za 8 hadoŭ jon nadrukavaŭ bolš za 60 hruntoŭnych daśledavańniaŭ, pryśviečanych biełaruskaj movie i jaje dyjalektam.

Kab atrymać poŭnaje ŭjaŭleńnie pra moŭnyja źjavy biełaruskich havorak, jon štohod vypraŭlaŭsia ŭ ekśpiedycyi. Pryčym jak ułasna pa Biełarusi, tak i pa biełaruskich vioskach na Pskoŭščynie, Smalenščynie i Čarnihaŭščynie. Da taho ž navukoviec udzielničaŭ u pracy terminałahičnaj kamisii, spryčyniŭsia da ŭsich vialikich kanfierencyj typu kanfierencyi pa reformie pravapisu.

Pavialičyć

U 1928 hodzie pabačyła śviet kapitalnaja praca Piatra Buzuka — «Sproba linhvistyčnaj hieahrafii Biełarusi, č. 1. Fanietyka i marfałohija. Vyp. 1. Havorki Centralnaj i Uschodniaj Biełarusi i susiednich miascovaściej Ukrainy i Vielikarusi ŭ pieršaj čverci XX stahodździa». Heta byŭ pieršy ŭ SSSR, dy ŭvohule siarod słavianskich narodaŭ, dyjalektyčny atłas, jaki składaŭsia z 20 linhvistyčnych kartaŭ i 111 staronak kamientaroŭ da ich. I jon mieŭsia być pačatkam vialikaj pracy.

U toj čas, kali Saviecki Sajuz pieražyvaŭ «hod karennaha pierałomu», 1929-y, Buzuk, nie pradčuvajučy blizkaj biady, pracavaŭ nad daśledavańniem havorak Biełaruskaha Paleśsia i rychtavaŭ da druku słoŭnik Paleśsia, aktyŭna ŭdzielničaŭ u navukovych mierapryjemstvach jak u SSSR, tak i za jaho miežami. Jon čytaŭ lekcyi ŭ Maskvie dla studentaŭ Kamunistyčnaj akademii, Instytucie movy i myśleńnia Akademii navuk SSSR, vystupaŭ na pieršym kanhresie słavianskich fiłołahaŭ u Prazie z dakładam «Linhvistyčnaja hieahrafija jak dapamožny mietad pry vyvučeńni historyi movy». Na kanfierencyi pastanavili stvaryć adziny linhvistyčny atłas usich słavianskich moŭ, i Piatro Buzuk mieŭsia być tam u aŭtarach.

Abliŭ siabie denaturatam i sprabavaŭ padpalić

Mižnarodnaja viadomaść i aktyŭnaść Piatra Buzuka pryviali da taho, što jaho asoba trapiła ŭ pole zroku NKVD. 6 žniŭnia 1930 hoda jon byŭ aryštavany pa sfalsifikavanaj spravie «Sajuza vyzvaleńnia Biełarusi».

Toj raz jaho adpuścili, praź miesiac. Ale šok ad źniavoleńnia byŭ mahutnym. Žonka ŭspaminała: «Uzrušeńnie ad niezakonnaha aryštu, nadumanych abvinavačvańniaŭ, usiaho taho, što pryjšłosia pabačyć, pačuć i adčuć u NKVD, było nastolki vializnym, što, viarnuŭšysia dachaty, jon zajšoŭ na kuchniu, abliŭ siabie denaturatam i sprabavaŭ padpalić».

Ale tym razam, zdavałasia, usio abyšłosia i naładziłasia. Navukoviec navat jašče paśpieŭ stać u 1931 hodzie dyrektaram Instytuta movaznaŭstva Akademii navuk BSSR i pakiravać kafiedraj movaznaŭstva Minskaha piedinstytuta. Ale spakojnaha žyćcia ŭ siamji bolš nie było. Štonoč čakali novaha aryštu, jaki adbyŭsia 9 lutaha 1934 hoda. Dačka Kaciaryna ŭzhadvała: «Aryšt taty, niahledziačy na toje, što była zusim maleńkaj, pamiataju jak ciapier. Pračnulisia ŭnačy. Čuju, niechta chodzić pa chacie, raspluščvaju vočy — u kvatery čužyja ludzi, usio pieraviernuta».

Pra aryšt svajho nastaŭnika ŭzhadvaŭ i navukoviec Michaił Sudnik, jaki paźniej 26 hadoŭ uznačalvaŭ Instytut movaznaŭstva AN BSSR: «Buzuk čytaŭ u nas u Minskim piedahahičnym instytucie kurs movaznaŭstva. Słuchali jaho z zachapleńniem, čytaŭ jon vydatna. Prosta ciažka patłumačyć, jak za lekcyju jon moh raspavieści tak šmat, pryčym vobrazami, tak, što adrazu było zrazumieła i lohka zapaminałasia. Studenty jaho abahaŭlali. Raptam navina — pasadzili. Prychodzić novy vykładčyk i kaža, što Buzuk, akazvajecca, vorah, i ciapier jon nam budzie čytać lekcyi pa movaznaŭstvie. Prajšło ŭsiaho dva miesiacy, hety piedahoh nie paśpieŭ jašče jak śled raźviarnucca — pasadzili i jaho. Prychodzić novy — i znoŭ usio paŭtarajecca spačatku: «Vaš papiaredni lektar byŭ voraham naroda, jon atrymaŭ pa zasłuhach, jaho kurs budu čytać ja». Prajšło niekalki miesiacaŭ — pasadzili i jaho. Išoŭ 1934 hod».

Rašeńniem «trojki» ad 3 krasavika 1934 hoda Piatro Buzuk byŭ sasłany ŭ Vołahdu terminam na 3 hady.

U 28 hadoŭ adna z čatyrma dziećmi

Padčas pierajezdu ŭ Vołahdu «zhubilisia» dakumienty Piatra Buzuka, jakija paćviardžali jaho navukovuju kvalifikacyju. Tamu zamiest uładkavańnia va ŭniviersitet jon u mai 1934 hoda pajšoŭ pracavać biblijatekaram. Zrešty, praz hod z-za niedachopu vykładčyka niamieckaj movy jamu ŭsio-taki prapanavali miesca ŭ Vałahodskim piedinstytucie. Na toj čas jon adzin mieŭ bolš navukovych publikacyj i vydadzienych knih, čym usie vykładčyki vałahodskaha fiłałahičnaha fakulteta razam uziatyja. U pryvatnaści, skončyŭ apošniuju svaju pracu «Pachodžańnie moŭ».

Try hady nieŭzabavie prajšli, i ŭ lutym 1937-ha Piatro Buzuk adpraviŭ žonku ź dziećmi, jakija pryjechali byli ŭśled za im, u Leninhrad, kab paźniej da ich dałučycca i razam vypravicca ŭ Minsk. Sam Piatro zatrymaŭsia, bo nie moh kinuć pasiarod navučalnaha hoda studentaŭ-zavočnikaŭ, jakich čakali vypusknyja ekzamieny.

A 15 lipienia 1937 hoda Vałahodskaje haradskoje adździaleńnie NKVD aryštavała jaho jak «aktyŭnaha ŭdzielnika nielehalnaj kantrrevalucyjnaj fašysckaj arhanizacyi, jaki pravodziŭ siarod nasielnictva aktyŭnuju kontrrevalucyjnuju fašysckuju ahitacyju». Z taho času Buzuka bolš nichto nie bačyŭ.

Pavialičyć

Hanna Buzuk, jakaja ŭ 28 hadoŭ zastałasia adna z čatyrma dziećmi, pradčuvała niadobraje, asabliva paśla taho, jak atrymała telehramu ad susiedki ŭ Vołahdzie: «Nieadkładna viartajciesia!». Jana intuityŭna pryniała pravilnaje rašeńnie i zamiest Vołahdy pajechała da rodnych u Minsk. Heta jaje ŭratavała.

U pošukach muža Hanna pisała ŭ raznastajnyja instancyi. A apošnija spadziavańni na toje, što jon jašče žyvy, byli razburanyja adkazam, jaki jana atrymała ŭ 1956 hodzie. Ź minskaha ZAHSa pryjšło paśviedčańnie ab śmierci: «Buzuk Piatro Apanasavič pamior 7 kastryčnika 1943 hoda. Pryčyna śmierci: brušny tyf». U toj čas heta było raspaŭsiudžanaj praktykaj — prykryvać zabitych padčas stalinskich represij u 1937—1938 hadach stratami časoŭ Druhoj suśvietnaj vajny.

Samahubstva ci rasstreł?

Uśled za paśviedčańniem ab śmierci pryjšło paviedamleńnie ad Vajskovaha trybunała Biełamorskaj vajskovaj akruhi. Tam zhadvałasia, što 7 śniežnia 1937 hoda Piatro Buzuk byŭ pryhavorany da rasstrełu. Tolki ŭ 1956 hodzie najvyšejšaja miera była admieniena «za niedakazanaściu vystaŭlenaha abvinavačvańnia», ale ničoha vypravić heta, naturalna, užo nie mahło. Admiena raniejšaha prysudu aznačała tolki paśmiarotnaje źniaćcie z zabitaha navukoŭca sudzimaści.

U 1963 hodzie z synam navukoŭca Uładzimiram, jaki na toj čas pracavaŭ dyktaram Biełaruskaha telebačańnia, źviazaŭsia niechta «Jurhielevič», jaki pradstaviŭsia vučonym sakratarom Instytuta movaznaŭstva AN BSSR. Jon raspavioŭ, što ŭ 1930-ja taksama byŭ niespraviadliva represavany, adsiadzieŭ «pryznačanaje» i zatym pracavaŭ u piedahahičnym instytucie. «Jurhielevič paznajomiŭsia sa stałaj žančynaj za kratami, jakaja paprasiła jaho pieradać dzieciam Buzuka, što ich baćka nie vytrymaŭ dopytaŭ i raźbiŭ hałavu ab ścianu ŭ kamiery», — pierakazvaŭ paśla hetuju razmovu sam Uładzimir.

Vyjaviłasia, što siarod padnačalenych Piatra Buzuka sapraŭdy byŭ staršy supracoŭnik pa proźviščy Jurhielevič. Jon byŭ aryštavany ŭ listapadzie 1935 hoda i 5 hadoŭ pravioŭ u Viackich łahierach NKVD. Siamja praciahvała žyć u nieviadomaści, jakaja sparadžała šmat viersij, što ž adbyłosia na samaj spravie.

Praŭda adkryłasia tolki pry kancy 1990 hoda, užo paśla kančatkovaj reabilitacyi Piatra Buzuka (niespraviadliva asudžanym jaho pryznali ŭ 1988-m). Redakcyja haziety «Źviazda» na svoj zapyt atrymała list z KHB SSSR, upraŭleńnia pa Vałahodskaj vobłaści, dzie paviedamlałasia, što Piatro Buzuk byŭ usio ž rasstralany 7 lutaha 1938 hoda zhodna z prysudam «trojki», jaki admianili ŭžo paśla vykanańnia.

Padčas niečałaviečych dopytaŭ Piatro Buzuk nie padpisaŭ nivodnaha pratakoła, nie abyłhaŭ nivodnaha čałavieka. Kali b jon nie byŭ pachavany niedzie ŭ ahulnaj mahile i nieviadomym miescy, heta varta było b napisać na jahonym pomniku, jak śviedčańnie, što tut pachavany nie tolki vybitny linhvist, ale i nie aby-jaki čałaviek.

«Ja na hetym vyrasła»

Siamja bieraže pamiać pra Piatra Buzuka. Uspaminy jaho žonki Hanny Ryhoraŭny zapisała praŭnučka Maryja, vypusknica Jeŭrapiejskaha humanitarnaha ŭniviersiteta. Kaciaryna Viktaraŭna pierakazvaje toje, što sama čuła ad mamy i dadaje: «Mama raskazvała z kryŭdaj, sa ślazami, z honaram. U nas u siamji nienavidzieli savieckuju ŭładu i ŭ adkrytuju kazali pra toje. Ja na hetym vyrasła. I ŭsie maje braty stryječnyja, trajuradnyja na hetym vyraśli. Siarod nas nie było nivodnaha kamunista. Tatu prymušali, jon admoviŭsia i z-za hetaha karjery nie zrabiŭ».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0