Siarhiej Zakońnikaŭ: Vorahi Ukrainy zachłynucca va ŭłasnaj kryvi
Pryznańnie piśmieńnika za miažoj moža być roznym. Nieadnojčy ja mieŭ mahčymaść nazirać, jak biełaruskaha paeta Siarhieja Zakońnikava vitali va Ukrainie. Na vystupleńniach — avacyjami, za biasiednym stałom — łaskavym braterskim słovam. I za pierakłady ŭkrainskaj kłasiki, jakija jon zrabiŭ, i za jaho praŭkrainskuju ŭ lubych abstavinach hramadzianskuju pazicyju. Niezdarma biełaruski tvorca ŭznaharodžany ŭkrainskim ordenam «Za zasłuhi» i mižnarodnaj litaraturnaj premijaj Ukrainy imia Ryhora Skavarady. Tamu i abmierkavać trahičnyja padziei va Ukrainie Michaś Skobła vyrašyŭ ź im dla «Narodnaj voli».
— Siarhiej Ivanavič, druhi tydzień va Ukrainie idzie vajna. Druhi tydzień rasijskija rakiety i snarady padajuć na harady i vioski pa ŭsioj Ukrainie, niesučy śmierć i razbureńni. A rasijskija telekanały pa-raniejšamu nazyvać paŭnamaštabnuju vajnu «śpiecapieracyjaj na Danbasie». Va ŭkrainskich ŚMI — nazvy roznyja, u tym liku — Ukrainskaja ajčynnaja. A jak by vy nazvali hetu vajnu?
— Dla mianie heta adnaznačna bratazabojčaja vajna. Adzin brat, jaki ŭvieś čas kryčaŭ, što jon samy družalubny, što jon lubić i ŭkraincaŭ, i biełarusaŭ, pajšoŭ na Ukrainu vajnoj. I što rabić ukraincam? Kali na ich ziamlu, u ich harady pryjšoŭ vorah? Im treba abaraniacca. I Ukraina baronicca. Ja dniami napisaŭ vierš «Maja luboŭ Ukraina», dzie jość takija radki: «Mnie vierycca: vorahi nieńki zhinuć, / jany zachłynucca va ŭłasnaj kryvi… / Luboŭ maja, mužnaja Ukraina, / nie stań na kaleni, viečna žyvi!» Ja z Ukrainaju, z ukraincami źviazany z 1969 hoda, kali napisaŭ dypłomnuju pracu ŭ BDU «Maksim Bahdanovič — krytyk ukrainskaj litaratury».
Što da bajki pra niejkuju «śpiecapieracyju» Pucina… Jakoje ty maješ prava leźci ŭ inšuju krainu? Chto ciabie ŭpaŭnavažyŭ? Tam jość svaja palityka, svaja elita, tam jość svajo vojska. Darečy, jaho hałoŭnakamandujučy prezident Uładzimir Zialenski svajoj mužnaściu i taktam, rozumam, dypłamatyčnaściu i kamunikabielnaściu z usim śvietam, biassprečna, užo zasłužyŭ być vybranym na jašče adzin termin.
— Ukraincy ŭsiamu śvietu demanstrujuć prosta nievierahodny patryjatyčny duch. Viedaju, što vy raniej časta byvali va Ukrainie, u roznych jaje rehijonach. Vy čakali, što budzie akazany taki supraciŭ rasijskamu ahresaru?
— Za svajo žyćcio ja abjechaŭ amal usiu Ukrainu — pabyvaŭ u Chiersonskaj, Adeskaj, Lvoŭskaj, Sumskaj, Čarkaskaj abłaściach, na Vałyni i Danieččynie. Rasija daremna tudy palezła. Možna zaniać časova niejkuju terytoryju, ale Ukraina nikoli nie skorycca pierad akupantam. Ukraincy ŭžo ŭsiamu śvietu pakazali, jak treba adstojvać svaju nacyjanalnuju hodnaść, svaju ziamlu. Ničoha ŭ Pucina nie atrymajecca. Dniami mianie vielmi ŭrazili niekalki telesiužetaŭ z Ukrainy. Kijeŭ bambiać, a na bałkon vychodzić małady mužčyna i vykonvaje na trubie himn Ukrainy. Albo — Adesa rychtujecca adbivać rasijski desant, i, kab padbadzioryć haradžan, vajenny arkiestr ihraje maršy. Ci — kijeŭskija bamžy źbirajuć plaški i niasuć abaroncam, kab tyja rabili kaktejli Mołatava… Paŭtarusia: navat kali buduć zaniaty niejkija ŭkrainskija terytoryi, rasijskija akupanty atrymajuć taki partyzanski ruch, taki supraciŭ, jakoha nikoli nie bačyli.
— Tym bolš pry biesprecedentnaj mižnarodnaj padtrymcy. Jak vy ličycie, ci ŭsie mahčymyja zachady zrobleny suśvietnaj supolnaściu dla strymlivańnia zachopnika?
— Mnie zaŭsiody było cikava nazirać, jak pracuje Zachad z Rasijaj, ź Biełaruśsiu, z Ukrainaj. Zachodnija palityki vielmi prahmatyčnyja, tamu jany takija aściarožnyja. Ale sprava ŭ tym, što nachabstva i kryvažernaść pucinskaha režymu daviali da taho, što Zachad ubačyŭ: dalej tryvać niemahčyma! Pucinym nachabna parušany ŭsie mižnarodnyja normy. Heta i pryviało da abjadnańnia vysiłkaŭ Zachadu. Dumaju, ciapier užo adkatu nazad nie budzie, u tym liku i ŭ adnosinach da Biełarusi. Nichto ŭžo nie pojdzie ni na jakija hiešefty ź ludźmi, jakija prosta pierajšli ŭsie miežy.
— Łukašenka śćviardžaje, što biełaruskaje vojska nie ŭdzielničaje ŭ vajnie. Jak vy ličycie, jon moža addać zahad na ŭviadzieńnie armii va Ukrainu?
— Kali heta, kryj Boža, adbudziecca, to staniecca apošniaj kroplaj. A takaja pahroza jość. Jak tolki Pucin ubačyć, što dziavacca niama kudy, jon pasprabuje prymusić svajho sajuźnika ŭvieści vojski. Kali jon adčuje niedzie słabinku, to moža kinuć na niejki napramak i biełarusaŭ. Heta najstrašniejšaje, što moža być. Bajusia ja hetaha.
— Ale z terytoryi Biełarusi na Ukrainu ŭžo lacieli rasijskija rakiety — i Łukašenka heta pryznaŭ. Ukraina maje poŭnaje prava na abstreł Biełarusi, i nichto jaje za heta nie papraknie.
— Zhodny, nie papraknie. Ukrainie ciažka, ale jana nie abstrelvaje ni biełaruskuju ziamlu, ni rasijskuju. Jany nie stralajuć, bo heta adkryje jašče bolšyja ahresiŭnyja mahčymaści dla Rasii.
— Jašče bolš ahresiŭnyja — heta chiba atamnaja bomba.
— Dyk Pucin užo zajaviŭ, što dapuskaje vykarystańnie atamnaj zbroi. Ad čałavieka, jaki hatovy vajavać z usim śvietam, možna čakać čaho zaŭhodna.
— U sacyjalnych sietkach ukraincy paprakajuć biełarusaŭ: čamu, maŭlaŭ, nie vychodzicie na vulicy, nie pratestujecie, čamu Minsk śpić i h.d.? Nakolki abhruntavanyja takija paproki?
— Paprakać biełarusaŭ u našaj siońniašniaj situacyi nie varta. Minčanie 27 i 28 lutaha pakazali, što navat va ŭmovach abślutna tatalnaha teroru jany salidarnyja z Ukrainaj. Vyjšli. Amal usich adrazu paviazali, było zatrymana kala 850 čałaviek, i hetyja ludzi dla mianie — taksama hieroi. Poklič «Nie vajnie!» hučaŭ pa Minsku i nočču. Ludzi vychodzili na bałkony, śviacili lichtarykami i kryčali «Nie vajnie! Słava Ukrainie!». Cełyja mikrarajony! Dyk za što paprakać?
— Ukraincu ŭ akopie dakładna nie budzie lahčej ad taho, što biełarus apyniecca ŭ turmie.
— A kali vyjdzieš na vulicu — budzie turma. Z taboj ža nichto nie budzie raźbiracca. U režymu daŭno niama nijakich hłuzdoŭ.
— Pad zvarotam biełaruskaj intelihiencyi suprać vajny ŭžo bolš za 1000 podpisaŭ, u tym liku vaš. Ja tyja podpisy ŭvažliva pierahledzieŭ i naličyŭ tam usiaho niekalki dziasiatkaŭ piśmieńnikaŭ. Dzie jany pachavalisia? Čamu maŭčyć, darečy, pryŭładny Sajuz piśmieńnikaŭ, jaki ŭznačalvaje niebieźviadomy hienierał Čarhiniec?
— Naš Sajuz biełaruskich piśmieńnikaŭ da svajoj likvidacyi ŭsio ž davaŭ acenku surjoznym palityčnym padziejam, jon stajaŭ zaŭsiody na baku praŭdy. Nakolki ja pomniu, my ni razu nie pamylilisia ŭ svaich zajavach. A što moža pryŭładny sajuz?.. Hetyja ludzi siadziać pad kryłom režymu, jany zabrali sabie ŭsio, što zastałosia ad staroha sajuza, nie tolki budynki, ale i nazvu. I ciapier jany buduć vystupać suprać ahresiŭnaj palityki svajho apiekuna? Dy nikoli.
— Ale toj «apiakun» trymaje ich u čornym ciele. Savieckija časy, kali Sajuz piśmieńnikaŭ mieŭ usio, niezvarotna minulisia.
— Saviecki Sajuz, u jakim ja pražyŭ pałovu žyćcia, byŭ krainaj miakkaha tatalitaryzmu. Viadoma, sadzili i ŭ turmy, i ŭ psichuški, represii byli. Pieravažna tyčylisia jany knih, dakładniej, rukapisaŭ. Heta mnie daviałosia nazirać, što nazyvajecca, znutry, kali, naprykład, kramsali knihu Vałodzi Karatkieviča pra Mścisłaŭ. Dla piśmieńnika kniha — jak rodnaje dzicia, a tut niejki adstaŭny pałkoŭnik, jaki siadzić u Hałoŭlicie, pačynaje jaje kramsać… Čaho bajacca paplečniki Čarhinca? Vidać, taho, što nie vydaduć knižku, nie prysvojać zvańnia, nie daduć niejki miedalok… Pryčyna pramaŭčać zaŭsiody znojdziecca, nie mohuć jany adkryć rot za praŭdu.
— Ale ž navat paśla masavaha zakryćcia hramadskich abjadnańniaŭ u nas isnuje Sajuz mastakoŭ, Sajuz žurnalistaŭ, Sajuz teatralnych dziejačaŭ… I jany maŭčać, jak vady ŭ rot nabrali.
— Sprava ŭ tym, što ŭ siońniašniaj Biełarusi niama žyvoha žyćcia. A jano pavinna być. Ja maju na ŭvazie ŭzajemaadnosiny pamiž kiraŭnictvam i narodam, pamiž vyšejšym kiraŭnictva i nižejšym, jany pavinny być čałaviečymi. U svoj čas, zajmajučy pasadu zahadčyka siektara litaratury ŭ CK KPB, ja moh spakojna pa niejkaj prablemie ŭstupać u dyskusiju z sakratarom CK Alaksandram Kuźminym. Jon mianie vysłuchoŭvaŭ, i časam kanfliktnaja situacyja karektavałasia. Tak było z knihami Bykava, Karatkieviča, Makajonka, Alesia Adamoviča. Kuźmin mnie daviaraŭ jak ekśpiertu. Ja ŭsio ž lepš viedaŭ litaraturu, čym jon ci Mašeraŭ. Roznyja pa charaktary, jany byli kulturnyja ludzi, jakim niešta było mahčyma davieści. Ty ž pahladzi, što siońnia robicca: chto moža zapiarečyć Łukašenku ź jaho akružeńnia?
— Dy nichto. Daŭno ŭžo i Pucinu nichto nie piarečyć.
— Bo i ŭ Rasii na siońnia niama žyvoha žyćcia. A va Ukrainie jość. Nichto nie admaŭlaje, tam majuć miesca i karupcyja, i sabataž prakuroraŭ dy sudździaŭ, jakija jašče z časoŭ Janukoviča pracujuć. Ale jość žyvoje žyćcio! Možna pa-roznamu stavicca da Zialenskaha, ale jon dniami skazaŭ: «Kali ja išoŭ na pasadu prezidenta, to skazaŭ, što kožny z vas budzie prezidentam». I siońnia ŭkraincy pakazali, što kožny ź ich — prezident. Jany ŭziali zbroju i pajšli baranić svaju ajčynu razam ź Zialenskim, svaim hałoŭnakamandujučym. Dzie siońnia Pucin siadzić? I dzie Zialenski znachodzicca? Zialenski — siarod abaroncaŭ Kijeva, i heta vielmi pakazalny prykład. Šmat chto paśmichaŭsia: komik na prezidenckaj pasadzie… A siońnia hety «komik» bje ŭsich mača.
— Mianie ŭraziła, jak rasijski sałdat, zachopleny ŭ pałon ukraincami, pazvaniŭ dadomu svajoj maci i pačuŭ praz matčyny ślozy: «Synok, ty žie vojuješ za rodinu, pravda?» Pra što heta śviedčyć — ceły narod pieratvorany ŭ zombi?
— Vosiem hadoŭ (z 2014-ha) uzmocnienaj antyŭkrainskaj prapahandy na fiederalnych rasijskich telekanałach dalisia ŭ znaki. Ja časta naziraŭ za pavodzinami rasijan za miežami ich «rodiny» i chaču skazać, što impierščyna lezie ź ich praz usie dzirki. Pryčym, davaj zhadajem, na pačatku 1990-ch, kali ŭ Rasii nie było čaho jeści i čym lačycca, ZŠA i Hiermanija samalotami dastaŭlali tudy charčy i leki, rasijan niekalki hadoŭ litaralna ratavali ad hałodnaj śmierci. Ale jak tolki jany ačuchalisia trochi, to adrazu vyleźli navierch impierskija zamaški. Heta ŭžo viedajuć usie: kali rasijanie pryjazdžajuć kudyści na adpačynak, to ličać siabie vyšej za usich. A ŭ čym pieravaha — niezrazumieła. Bo viadoma, jak žyvie rasijskaja hłybinka. Adna bielhijskaja mastačka, što pryjechała malavać pomniki ŭ Suzdali, skazała: «Vy vielikije budietie tohda, kohda naučitieś po-čiełoviečieski kakať. Ja voźle priekraśniejšieho suzdalskoho chrama zašła v tualet i uvidieła tam horu dieŕma vyšinoj s Monbłan». Voś u čym pakul što «vielič» Rasii…
— Pamiataju, jak my z vami ŭ 2012 hodzie byli na mižnarodnym Šaŭčenkaŭskim litaraturnym fiestyvali na Danieččynie. Zhadvaju vystupleńni pierad publikaj u Słaviansku, Kramatorsku, Daniecku. Treba pryznać, prarasijskija nastroi tam tady byli davoli mocnyja. Ale, jak vyhladaje, situacyja źmianiłasia, i siońnia ŭschod Ukrainy trymajecca z hetkaj samaj stojkaściu, jak i centr.
— I ja nie adnojčy zhadvaŭ tuju pajezdku. Ty praŭdu kažaš: prarasijski duch tam adčuvaŭsia. Pomniu, paśla sustrečy ŭ Słaviansku mianie zatrymali našy biełarusy, ziemlaki, jakich šmat na Danieččynie. Potym mieŭsia być pryjom u miascovaha mera z abiedam. Ja zajšoŭ pamyć ruki i ŭ susiedniaj kabincy pačuŭ hałasy kiraŭnikoŭ Słavianskaha rajona: «Ničieho, puskaj poka eti nacionalisty ponosiatsia so svoimi Šievčienko. Skoro my im vsiem hołovy pootryvajem». A praź piać chvilin za nakrytym stałom jany pačali bajać, jak jany ŭ Słaviansku ŭźnimajuć ukrainskuju kulturu, što Šaŭčenka ich kumir, što jany lubiać jaho ŭsim sercam. I kali dali słova mnie, ja daŭ im naležnuju vodpaviedź. To pačyrvanieli byli, jak raki… Ale heta ŭsio ŭ minułym. Siońnia ŭsia Ukraina źjadnałasia i ŭstała na abaronu svajoj dziaržavy.
— Lubaja vajna abaviazkova zakančvajecca miram. Jakim jon vam bačycca va Ukrainie?
— Pieramožnym dla ŭkraincaŭ. Vajna, paŭtarusia, źjadnała ŭsich — zachodnikaŭ i ŭschodnikaŭ. Nijakich mižnacyjanalnych sutyčak tam nie budzie. Nijakich «nacystaŭ», jak padaje Maskva, tam nie było i niama. Tam jość ludzi ŭpartyja, charaktar ukraincaŭ treba viedać. A Rasii treba zrazumieć poŭny pravał namiečanaha blickryhu i viartacca da tych miežaŭ na Danbasie, jakija byli da 24 lutaha. Heta moža kamuści padabacca ci nie padabacca, ale siońnia nieabchodna viarnucca na raniejšyja pazicyi i praciahvać pieramovy.
Kamientary