Vajna — nie čystaja manieta

Ci addadzieny našym pakaleńniem doŭh baćkam i dziadam, jakija canoj šmatlikich achviar zdabyli nam volu? Dumajecca, kali i addadzieny, to nie ŭ poŭnaj miery.

Apošnim časam padziei Druhoj suśvietnaj vajny niejak adychodziać na zadni płan, pierakryvajučysia novymi prablemami. I kali na ekranach kinateatraŭ źjavilisia filmy pra časy vajennaha lichalećcia, to publikacyj pra padpolny i partyzanski ruch, asabliva na miascovym uzroŭni, mała. Heta i zrazumieła. Asnoŭnyja ŭdzielniki tych padziej adyšli ŭ inšy śviet, a tyja, što žyvuć, pa stanie zdaroŭja nie ŭ siłach padymać hetyja pytańni, dy mnohija i nie chočuć hetaha rabić. Zanadta doraha abyšłasia nam hetaja pieramoha.

Doŭhi čas ja zajmajusia vyvučeńniem partyzanskaha ruchu na poŭnačy Homielskaj vobłaści (Rahačoŭski, Žuravicki, Karmianski i Čačerski rajony pavodle staroha administracyjnaha dzialeńnia). Za hety čas daviałosia papracavać u šmatlikich archivach, muziejach, škołach, biblijatekach, mieć znosiny z udzielnikami tych padziej. Nazapašany značny faktyčny materyjał. I, što cikava,

nie zaŭsiody dakumientalnyja materyjały dziaržaŭnych i inšych archivaŭ supadajuć pa padziejach, sensie, vynikach i h.d. ź miemuarnaj litaraturaj.

U knihach I. Zujeviča «Rajkam u padpolli», M. Dźmitryjeva «La cichaj Sierabranki», M. Michajłašava «Bura hnievu» i inšych dobra apisany padziei i apieracyi, u jakich partyzany mieli stanoŭčy vynik. U tych vypadkach, kali takoha vyniku nie było ci jon byŭ admoŭny, situacyi ci naohuł nie aśviatlajucca, ci pra ich paviedamlajecca mimachodź.

Novamu pakaleńniu naohuł ciažka sabie ŭjavić padziei 1941–1944 hadoŭ. Pračytaŭšy asobnyja miemuary na partyzanskuju tematyku, moładź moža padumać, što partyzanskaja vajna była niečym kštałtu lohkaj prahułki. Vyskačyli ź lesu, pierastralali niemcaŭ, puścili pad adchon paru niamieckich ešałonaŭ i znoŭ u les. Ale ž heta daloka nie tak! Tut vajna viałasia nie na žyćcio, a na śmierć. Niaredka narodnyja mściŭcy prajhravali, nieśli vialikija straty.

Chto jany, partyzany poŭnačy Homielskaj vobłaści?

Heta bajcy Čyrvonaj Armii, jakija trapili ŭ akružeńnie, partyjna-savieckija rabotniki, rabočyja i słužboŭcy, kałhaśniki, evakujavanyja i inšyja. Jany byli zvyčajnymi savieckimi ludźmi, jakich vajna sahnała z nasiedžanych miescaŭ i prymusiła zajmacca nie ŭłaścivymi im spravami.

Chto supraćstajaŭ zvyčajnym savieckim hramadzianam? Heta adbornyja hałavarezy Hitlera, jakija nazapasili dośvied viadzieńnia tajemnych vojnaŭ u Jeŭropie, jakija prajšli navučańnie ŭ škołach abviera i SD, jakija mieli značnyja ahienturnyja mahčymaści, abapirajučysia na emihrantaŭ u Jeŭropie i niamieckija kałonii ŭ SSSR. Vialikija mahčymaści pa zakidzie svaich ahientaŭ u cikavyja im rajony z vojskami padčas adstupleńnia abo biežancami źjavilisia ŭ niemcaŭ u pieršyja ž dni vajny. Dla hetych ža metaŭ niemcy zakidvali ŭ saviecki tył dyviersijnyja hrupy i raźviedvalnyja farmavańni.

Za čas vajny savieckaja kontrraźviedka abiasškodziła bolš za 30 000 špijonaŭ, 3500 dyviersantaŭ, 6000 terarystaŭ. Heta, tak by mović, aficyjnyja ličby. Ale mnie nidzie nie davodziłasia sustrakać u druku źviestak, kolki ŭsiaho niemcy padrychtavali ahientury dla baraćby suprać SSSR. Piedanty-niemcy viali skrupulozny ŭlik kožnaha padrychtavanaha ahienta, i ja nie dumaju, što kampietentnym orhanam ich kolkaść nie viadomaja. Pryčyna, mabyć, u inšym. Imavierna, kolkaść padrychtavanaj ahientury mocna adroźnivajecca ad kolkaści vykrytaj. Bo niavykrytuju niamieckuju ahienturu sprabavali reanimavać i paśla vajny. Adsiul možna zrabić vysnovu: kali ahientura nie była vykrytaja — heta nie značyć, što jaje nie było naohuł. Na pačatkovaj stadyi akupacyi padpolny i partyzanski ruch panieśli surjoznyja straty. Niekatoryja partyjnyja kiraŭniki, pakinutyja CK KPB na akupavanaj terytoryi dla arhanizacyi padpolnaha i partyzanskaha ruchu, parušyli rašeńnie partyi i syšli ŭ saviecki tył, pakinuŭšy na volu losu tych kamunistaŭ, jakimi pavinnyja byli kiravać.

Kab nie być hałasłoŭnym, paviedamlaju, što z čatyroch rajonaŭ, dakumienty jakich mnie daviałosia vyvučać, tolki sakratar Rahačoŭskaha rajkama partyi S. Śviardłoŭ vykanaŭ zahad partyi i zastaŭsia ŭ tyle voraha. Jaho bajavy namieśnik, staršynia Rahačoŭskaha rajvykankama Bułosaŭ, načalnik RA NKVD Kuźniacoŭ, jon ža kamandzir Rahačoŭskaha partyzanskaha atrada, źbiehli za liniju frontu.

Za liniju frontu, skarystaŭšysia słužbovym stanoviščam, źjechali ź siemjami v.a. sakratara Žuravickaha rajkama partyi Myšak i staršynia rajvykankama Sidaraŭ, pakinuŭšy kamunistaŭ i biespartyjny aktyŭ biez kiroŭnaha źviana. Žuravicki partyzanski atrad tak i nie byŭ arhanizavany.

Uziaŭ ź ich prykład i pajšoŭ u saviecki tył sakratar Čačerskaha rajkama partyi Padalak, pakinuŭšy biez kiraŭnikoŭ kamunistaŭ, kamsamolcaŭ i aktyŭ rajona.

Źbiralisia syści ŭ saviecki tył i kiraŭniki Karmianskaha rajona Brujek, Astašonak i Jeŭdačkoŭ, ale ź niejkich pryčynaŭ pieradumali.

Zatoje ź vieraśnia 1941 hoda pa červień 1942 tak schavalisia ŭ «hłybokim padpolli», što ich nie mahli znajści nie tolki niemcy, ale i pasłanyja na pošuk partyzany.

U lutym 1950 hoda na biuro Homielskaha abkama partyi razhladałasia pytańnie pa fakcie rospusku Karmianskaha partyzanskaha atrada. Na siońniašni dzień hetyja materyjały nosiać hryf «Stroha sakretna», choć pavodle dziejnaj narmatyŭna-pravavoj bazy, materyjały pa partyzanskaj tematycy rassakrečvajuć praz 30 hadoŭ paśla padziej. Vielmi ŭžo ŭ niepryvabnym vyhladzie paŭstali na biuro abkama kiraŭniki Karmianskaha rajona. Dy i partyja «pradbačliva» pakłapaciłasia pra svaich asobnych kamunistaŭ, schavaŭšy ich nieprystojnyja ŭčynki pad hryf sakretnaści.

U suviazi z hetym prymać u miemuarach za čystuju manietu słovy padziaki rodnaj partyi za arhanizatarskuju i natchnialnuju rolu ŭ padpolnym i partyzanskim ruchu treba ź vialikaj aściarohaj. Nie da ŭsich rajonnych i inšych kiraŭnikoŭ hetyja dyfiramby dastasavalnyja. Aŭtaraŭ publikacyj zrazumieć možna. Nie praśpiavaj jany chvału partyi, ich publikacyi nie ŭbačyli b śvietu.

Rychtujučysia da akupacyi, partyjnyja orhany i NKUS stvarali padpolnyja farmavańni z kamunistaŭ, biespartyjnych aktyvistaŭ, kamsamolcaŭ. Partyja rychtavała svaje źviony pavodle vopytu hramadzianskaj vajny, nie kłapociačysia pra toje, što pra nielehalnuju pracu na akupavanaj terytoryi nichto z vybranych asobaŭ nie mieŭ paniatku i nijakaha navučańnia nie prachodziŭ.

Nie lepš dziejničaŭ i NKUS.

Pryviadu prykład. Nasieleny punkt Doŭsk raźmieščany na skryžavańni daroh Minsk-Maskva-Mahiloŭ-Homiel. Heta šašejnyja darohi, pa jakich išło zabiaśpiečańnie ŭsim nieabchodnym hitleraŭskaj hrupy armii «Centr». Kiraŭnikom padpolnaj hrupy ŭ Doŭsku byŭ vybrany nastaŭnik R. Jamu ŭ dapamohu było dadziena kala 20 čałaviek — krynic infarmacyi z najbližejšych viosak i Doŭsku. Zdavałasia, usio idzie narmalna, i važnaje źviano na kamunikacyjach praciŭnika budzie ŭziataje pad kantrol. Adnak u śpiešcy i pa nieaściarožnaści supracoŭnik Žuravickaha RA UNKVD «zaśviaciŭ» kiraŭnika hrupy pierad dvuma niadobranadziejnymi žycharami Doŭsku. I ŭsia praca pajšła daremna. Pakidać R. u Doŭsku padčas akupacyi — značyła b pasłać jaho na śmierć. Tamu ŭ samy napružany pieryjad času apieratyŭnaja hrupa ŭ Doŭsku była biez kiraŭnika i praciahły čas nie dziejničała.

Adnak svaju zadaču ja baču nie ŭ ahałošvańni niejkich niaŭdač partyzanskaha ruchu, dla mianie važna praŭdziva, na dakumientalnaj asnovie pakazać jak stanoŭčyja, tak i admoŭnyja momanty partyzanskaha žyćcia i baraćby ź niamieckimi zachopnikami.

Zajaŭlaju adrazu, što ja nie žurnalist, a apieratyŭnik, i čverć stahodździa źbiraŭ fakty, kab ź ich potym skłaści mazaiku niejkich padziej.

Ściapan Kaducki, pałkoŭnik KDB u zapasie,
Žłobin

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0