Nie apošniaja zima

Nie apošniaja zima

Michaił Zaleski, ekspert Nacyjanalnaha Instytutu Sacyjalnych, Ekanamičnych i Palityčnych Daśledavańniaŭ, ličyć, što pryčyny siońniašnich prablemaŭ treba šukać jašče na pačatku 70-ch.

Michaił Zaleski: Kali my zirniem na hrafiki sielskahaspadarčaj vytvorčaści ŭ paraŭnańni z 90-ym hodam, my bačym krutoje pikie. Biełaruś lacić čort viedaje kudy. Ale ŭsio heta zrabiłasia nia siońnia, nie Łukašenkam, i navat nie Piatrom Mašeravym, ź jakim nosiacca, jak durni ź pisanaj torbaj, choć jon tut šmat čaho narabiŭ drennaha dla sielskaj haspadarki.

— U čym ža jahonaja pravina?

— Nakont sielskaj haspadarki jon byŭ čystym balšavikom. Skazaŭ: «My pavinny dać mnoha zbožža!» I byli schavanyja płoščy zbožžavyja, to bok, usie pracavali na pakazčyk. Ad 70-ha hodu vytvorčaść sielskahaspadarčaja vahajecca i skača, kudy choča, ale ahulnaja tendencyja ŭsio ž — peŭnaje panižeńnie. Na toje jość dźvie asnoŭnyja pryčyny. Asnoŭnyja techničnyja fondy ŭ sielskaj haspadarcy znošanyja, finansavaje stanovišča samich haspadarak žachlivaje, pracoŭnych resursaŭ niama.

Pieršym i najbolš mocnym udaram pa biełaruskaj vioscy była druhaja chvala ŭrbanizacyi na pačatku 70-ch. Potym, praŭda, za košt industryjalizacyi, pryciahnieńnia resursaŭ, sielskaja haspadarka pačała raźvivacca, bo byli mineralnyja ŭhnajeńni, traktary, adbyvałasia zamiena ludziej technikaj. Ale na miažy 90-ch hety resurs byŭ vyčarpany. Ja chacieŭ by tut pracytavać Łukašenku, jaki pad čas svajho vizytu ŭ Haradocki rajon nibyta sa ździŭleńniem zaŭvažyŭ, što, maŭlaŭ, hena było tut da vajny 120 tysiačaŭ ludziej, a ciapier tolki 17 ci 20 tam jakich, a ŭ Miensku — čarha na kvatery 200 tysiačaŭ. Jano tak: u niekatorych rajonach ščylnaść nasielnictva ŭžo sibirskaja. Tamu ciapier samaje hałoŭnaje było b — pravilnaja arhanizacyjnaja palityka i vykarystańnie sučasnych technalohijaŭ. Tyja ž kompleksy antyekalahičnyja isnujuć na ŭsim śviecie, i heta samaje efektyŭnaje, što my majem na siońniašni dzień.

— Dyk što Vy miarkujecie nakont refarmavańnia kałhasaŭ?

— Maja dumka takaja: kali čałaviek choča mieć novuju chatu, dyk jon spačatku buduje jaje, robić ułaziny, a ŭžo tolki potym dumaje, jak sa staroj upraŭlacca, a nie padpalvaje spačatku staruju. Lubaja reforma pavinna raści ź siaredziny. A fermerstva ŭ nas znachodzicca na prymityŭnym uzroŭni. I pryčyna hetamu vidavočnaja. U Halandyi, naprykład, kab stać fermeram, treba atrymać adpaviednuju aśvietu i prarabić, jak by ŭ nas skazali, parabkam siem hadoŭ. I tolki tady tabie daduć vialiki kredyt na raźvićcio haspadarki.

Kałhasny mechanizm pracuje, samaŭznaŭlajecca i, samaje hałoŭnaje, jon zrabiŭsia mechanizmam i sacyjalnym, ładam žyćcia. I taja kalasalnaja kolkaść starych u vioscy biez kałhasaŭ užo nia vytrymaje, bo nia budzie ŭ kaho paprasić, nia budzie dzie ŭkraści, da kaho źviarnucca.

Ale pry hetym kałhasy, za vyniatkam jakich dvuchsot najmacniejšych, čeznuć siońnia na korani. Zaraz kiraŭniki kałhasaŭ, atrymoŭvajučy kambikarmy, dumajuć, ci dažyvie moj statak da Łuki, kali možna vypravić jaho na travu, ci nie dažyvie. A nie dažyvie — maješ selektarnuju naradu. Ale navat sa źmienaj ułady ničoha nia adbudziecca. Kali zaŭtraha Zianon Paźniak ujedzie na biełym kani ŭ Ministerstva sielskaj haspadarki, dyk kałhasy ŭsio roŭna buduć žyć tak, jak žyli. U hetym składanaść prablemy. Henaja zima — nie apošniaja ŭ žyćci Biełarusi, voś u čym prablema.

Niejak u 91-m hodzie ja jeździŭ u Estoniju na kanferencyju pa sielskaj haspadarcy. I adzin z prybałtyjskich specyjalistaŭ skazaŭ tak: «Viedajecie, chłopcy, chvost sabakam adsiakajuć adzin raz, kali ja lublu svajho sabaku. Nu, kali ja jaho ŭžo vielmi-vielmi lublu i škaduju, to jamu budu siekčy chvost pa kavałačkach, u dziesiać pryjomaŭ. Dyk jakomu sabaku budzie balniej i horaj?» Prybałty adsiekli sabaku chvost za adzin raz. U ich byŭ vializny spad, ale jany pieramučylisia i zaraz majuć. Jość padstavy dla taho, kab i nam žyć. Treba z našaj vioskaj niešta rabić, ale duža aściarožna, bo jana nas moža patapić chutčej, čym Rasieja.

Prosty razhon kałhasaŭ ničoha nia daŭ by. Reč nia ŭ tym, što haspadarka pavinna być dziaržaŭnaj abo kaaperatyŭnaj: jana musić być efektyŭnaj. U Polščy, prykładam, ziamla u pryvatnym vałodańni, ale i ŭ Afhanistanie jakim-niebudź toje samaje, u toj čas jak u Danii — kaaperatyvy, a ŭ Izraili — kibucy.

— A što ž treba nam rabić u budučyni?

— Kab mahčy siabie zabiaśpiečvać sielhaspraduktami, treba raźvivać bujnuju pramysłovaść, bo na parozie XXI st. A ŭrad zajmajecca razmazvańniem hrošaj, i heta možna nazvać chiba što sacyjalnaj abaronaj: ty biedny čałaviek i ja biedny čałaviek, na tabie dalar, idzi kupi sabie čaho-niebudź vypić.

— Dzie i kolki budzie sioleta zakupacca zbožža?

— Dakładnyja ličby pakul nieviadomyja. Zakupki, jak zaŭsiody, buduć pravodzicca na padstavie tenderaŭ. Da taho ž, u nas isnuje admysłovaja dziaržaŭnaja struktura «Biełahrainhandal», jaki ŭpaŭnavažany pravodzić padobnyja aperacyi. Inšaje pytańnie, jak my budziem raźličvacca. A ŭ kaho kupić u kredyt? Hetyja struktury buduć źviartacca da Polščy, ale ž taja ŭ kredyt nie pradaść, buduć źviartacca ŭ paŭdniovyja rehijony Rasiei, bo tam u nas jość mahčymaści: hubernatary Kandracienki, Nazdracienki, žydabojcy, słavianafiły — pavinny dać. Možna i ŭ dziadźki Sema paprasić, Spekharda ž puścili nazad u chatu, dyk mo skazać, što rasiejcam daješ, davaj moža i nam.

— Jakim čynam zakupajecca ziernie ŭ kałhasaŭ?

— Umovy zakupak u kałhasaŭ vielmi žorstkija. Dziaržaŭnyja narychtoŭki adbyvajucca prykładna hetaksama, jak ja padyšoŭ by da Vas, vyciahnuŭ pistalet i skazaŭ by: «Hetuju kurtku ja kuplaju ŭ Vas za 22 tysiačy biełaruskich rubloŭ. Pytańni jość?» «Nie, nie, dziadziečka, jakija pytańni. Dziakuj, što choć žyvym pakinuli», — i pabiažycie. Kałhasy zdajuć zbožža i radujucca, što im choć niešta płociać. Možna, biezumoŭna, rynak adčynić dla zamiežnaha pradprymalnictva, ale my ž nia vytrymajem, našych vytvorcaŭ źmiatuć. Tamu Łukašenka na niadaŭniaj naradzie i hraziŭsia, što «palakaŭ puścić».

— A ci pojdzie Łukašenka na ŭstalavańnie svabodnych cenaŭ na sielhaspradukty?

— Dumaju, nie. Pa-pieršaje, tut treba adznačyć takoje: na śviecie tolki adna dziaržava, i toje da peŭnaha času, nie akazvała nijakaj dapamohi sielskaj haspadarcy, heta Aŭstralija. Raniej ci paźniej sielskaja haspadarka ŭ sučasnym śviecie patrabuje dapamohi, bo jaje investycyjny cykl nie adpaviadaje tym tempam žyćcia, jakija my siońnia majem. Ludzi musiać atrymlivać dapamohu, vykonvajučy najvažniejšuju sacyjalnuju funkcyju zabieśpiačeńnia ekanamičnaje žyćciazdolnaści dziaržavy. Dziaržaŭnaje rehulavańnie musić być.

Zhadajem Polšču: 13 śniežnia 1980 hodu tam abvieścili vajennaje stanovišča. A pierad tym stała viadoma, što na zimu było nazapašana chleba tolki 17% ad patreby. I Jaruzelski, jak razumny čałaviek, skazaŭ, što kali ludzi pojduć užo šukać sabie što źjeści, to nijakaja «Salidarnaść» ich utrymać nia zmoža. Dastatkova ŭjavić sabie, jak u Miensku z Čyžoŭki, Sierabranki iduć viasiołyja natoŭpy i pytajucca, chto źjeŭ ichnaje miasa. U adnoj z pracaŭ Piciryma Sarokina jość metafara: «kivač revalucyi». Dyk voś, kali kivač chitniecca ŭ advarotnym kirunku, to spatrebicca superłukašenka, kab jaho strymać. Marksisckaja inercyja, inercyja centralizmu prymušajuć naš dziaržaparat pracavać na pastupovaje, pavolnaje zakručvańnie hajek. Kryj Boža, sarvuć narezku na hetych hajkach.

Hutaryŭ Anatol Prasałovič