BIBLIJATEKA

 BIBLIJATEKA

Hutarka dvoch susiedaŭ

(Zamiest recenzii na knihu: Antalohija biełaruskaj epitafii.
Układalnik, aŭtar pradmovy i artykułaŭ Anatol Kudłasievič. — Miensk: Uradžaj, 2000.)

Ci čuŭ, Vasilevič, vydaviectva «Uradžaj» novuju knihu pa-biełarusku vydała!

— Niaŭžo, Ryhor Alaksandravič, pra pčoły?

— Nie, nie ŭhadaŭ.

— Nu, to moža dla žančyn, pra kvietki?

— Iznoŭ nie ŭhadaŭ.

— Pra abrezku drevaŭ, hetaha, čecha, niajnačaj pierakłali na našu movu?

— Durnica ty, Vasilevič! Jany knižki pra kvietki, pčoły ci pa jakoj inšaj haspadarcy zaŭsiody pa-rasiejsku drukujuć, albo z Maskvy hatovyja pryvoziać.

— Dyk a ŭsio ž, jakaja knižka?

— «Antalohija biełaruskaj epitafii».

— ???

— Heta nadpisy na pomnikach i vieršy pra śmierć. Uvohule nadpisy na pomnikach naležać da žanru pachavalnaj epihrafiki, a vieršy pra śmierć u pieravažnaj bolšaści svajoj epitafijami nie źjaŭlajucca, ale składalnik «Antalohii» Anatol Kudłasievič usio, što pra śmierć kali čytaŭ, sabraŭ pad adnu vokładku. Časam navat adrazu j nie zdahadajeśsia čamu. Voś vieršyk adzin, tam jašče j aŭtara «... toska po Dmitriju Donskomu ticho zavoročałaś v hrudi» (ark. 157), a kančajecca:

«Pomohi ty, pole Kulikovo,

Vyžiť nam

i vyzdorovieť nam!»

I heta biełaruskaja epitafija!? — dyk tut ža pra «vyžyć» i «vyzdaravieć» — a jak ža niabožčyk, prabač, vyzdaravieje? Chiba što dabratvorny ŭpłyŭ rasiejskaha pola...

— ...

— Słuchaj, antalohija — značycca, sabrańnie tvoraŭ z roznych časoŭ i roznych aŭtaraŭ?

— Heta tak. Układalnik źbiraŭ epitafii ad najdaŭniejšych časoŭ i da samych blizkich, chacia ścipła i pačaŭ jon i skončyŭ svaimi vieršami.

— Nu, bačyš, značyć, nia tolki vučony čałaviek, ale jašče j vieršy piša...

— Nakont jahonaj vučonaści, Vasilevič, nijakich iluzijaŭ. Šparyć, bratka, jon u epihrafie: «My nia psy, a patomki słavian» (star. 12) i tłumačyć nižej: «Kniha Vialesa» ličycca ahulnaj dla ŭschodniesłavianskich narodaŭ, tamu jana pa pravu i jość samy staražytny litaraturny tekst...» (star. 38).

— Bačyš jak, pieršym słovam «ličycca», a druhim užo «i pa pravu jość»...

— A chto tak ličyć, Vasilevič! Anatol Kudłasievič i nie ŭspaminaje artykuła leninhradzkaha vučonaha, doktara filalahičnych navuk Aleha Tvarahova ŭ «Trudach Otdieła drievnierusskoj litieratury» Puškinskaha domu (Tvorohov O.V. «Vielesova kniha»//TODRŁ. T. 43. Ł., 1990. S.170-254) ab tym, što Vialesava kniha — litaraturnaja padrobka siaredziny XX stahodździa — moža nie čytaŭ, a moža akademičnaja navuka jamu, jak kažuć, da taho samaha miesca — jon i sam trochu vučony...

— Ale j ty, Ryhor Alaksandravič, choć i knihalub, ale ž u epitafijach, možna skazać, nia pietryš...

— A Anatol Kudłasievič, što, pietryć? Voś niedzie «sabraŭ» jon Pachvału Jefrasińni Połackaj piara Kiryły Turaŭskaha! Dy za takuju znachodku jamu b akademika, Hieroja Biełarusi, i medal Franciška Skaryny na šyju! Nie pisaŭ Kiryła Turaŭski hetaje Pachvały! — «... Błažien vozrast tvoj, Jeufrosinije dostochvalnaja!...» — maŭlaŭ, ty z 12-ha stahodździa i ja z 12-ha stahodździa...

— A moža, Ryhor Alaksandravič, heta Anatol Kudłasievič sam napisaŭ, pad baročnyja vieršy Simiaona Połackaha «złabaŭ», jak muzykanty kažuć?

— Nia viedaju, Vasilevič, moža składalnik muzyku lubić i nia tolki pachavalnuju. Časam vydajecca, što ŭ jaho luboŭ da aptymizmu i nieskładanych, tak by kazać, ryfmaŭ. Voś hlań, naprykład, siarod «biełaruskich epitafijaŭ» jakija radki ŭpadabaŭ jon dla antalohii (Ark. 192):

Nad Minskom rasśviety źvieniat,

Viesiennije vietry letiat,

Lubimych lubimyje ždut,

I novyje pieśni pojut.

— Dyk heta ž žančyna sačyniła, Alona Piachota. A moža jana čałaviek pryhožy?.. Moža jon ź joj razam na mohiłki i ŭ biblijateki chadziŭ materyjały dla antalohii źbirać?

— Nia viedaju — sam, ci z kim, ale chadziŭ na mohiłki źbirać epitafii A.Kudłasievič uvieś čas niejkim dziŭnym maršrutam. Naprykład, u nas u Rakavie mohlicy: naleva ad darohi — katalickija, naprava — pravasłaŭnyja. Chaj by kali ŭkładalnik «Antalohii biełaruskaj epitafii» na levyja zaviarnuŭ! Ubačyŭ by jon šmat epitafijaŭ pa-polsku, heta ž taksama našy ludzi, rakaŭskija biełarusy pachavanyja. Nu, za polskim časam u škole, ci ŭ kaściole, ad prysłanych ksianzoŭ, da palščyzny pryzvyčailisia — što ž ich — zabvieniju pradać? Nia bačyć va ŭpor, jak Anatol Kudłasievič nia bačyć? A takich mohiłak pa Biełarusi ad Bieraścia da Vilni dy ad Biełastoku da Smalensku...

— A moža, Ryhor Alaksandravič, toj Anatol Kudłasievič łacinkaj čytać nia ŭmieje?

— Jon moža i nia ŭmieje. Ale ž niechta ŭmieje — chaj paprosić, chto ŭmieje, dapamoža.

Miž inšym, na žydoŭskich mohiłkach u Navahradku i pa-biełarusku, i pa-anhielsku, i na iŭrycie pra svaich niabožčykaŭ, što ad XIV st. na tym uzhoračku chavajucca, staryja navahradzkija žydy epitafiju napisali i na kamieni vysiekli. I niabožčykam pavaha, i ludziam z roznaj adukacyjaj pamiać, i dla źbiralnika epitafijaŭ materyjał... ale nia bačyŭ taho pomnika A.Kudłasievič ci za biełaruski nie pryznaŭ...

— Bačyš, Vasilevič, kab, jak toj kazaŭ, byŭ by rozum, dy čałaviek svajoj spravaj by zajmaŭsia... Pa starych cerkvach dy kaściołach biełaruskich šmat plitaŭ namahilnych z nadpisami pazastavałasia. Niekatoryja ź ich navat u knihach pieradrukavanyja. Naprykład, navahradzkaja: adzinaccać miascovych šlachcičaŭ na vajnu z turkami ŭ 1624 hodzie pad Chacim pajechali, a adzin tolki viarnuŭsia... Dyk jon svaim bajavym tavaryšam pomnik pastaviŭ i dobraje słova napisaŭ — vybili hetuju epitafiju na čornaj marmurovaj došcy na łacinskaj movie — dasiońnia zachavałasia. (Płastyka Biełarusi XII-XVIII st. Aŭtar i ŭkładalnik N.Vysockaja Miensk, «Biełaruś», 1983. S. 165) — Chiba ž nia hodna taki pomnik uklučyć u Antalohiju biełaruskaj epitafii? A radziviłaŭskija epitafii ź niaśviskaha kaściołu?

U «Antalohii...» adna sproba zhadać takoha kštałtu pomnik jość: kamień, na jakim vybita «Hospodi pomozi rabu svojemu Borisu» z XII st. Hety kamień byŭ miežavym znakam, ale volaj A.Kudłasieviča trapiŭ u «Antalohiju...epitafii». A pobač u knizie tekst na 800 hadoŭ maładziejšy:

Podvihi vaši bieśśmiertny v viekach,

Viečno živyje vy v našich sierdcach!

— Nu, dla ŭkładalnika chranalohija — sprava nie asabliva patrebnaja, chacia j škada. Kali pa paradku, tady i čytać lapiej i znajści lahčej.

— Zakančvajecca «Antalohija...» pieradrukavańniem častki vieršavanych radkoŭ i prosta nadpisaŭ z padziemnaha pierachodu metro «Niamiha». Pomniš, Vasilevič, tam trahiedyja adbyłasia, šmat maładych zahinuła. Anatol Kudłasievič nadpisy z hramatyčnymi pamyłkami pierapisaŭ i pamyłki tyja tak rastłumačyŭ, što pra epitafiju, jak žanr, užo j zabycca možna — spres filazofija. Choć tut moža i darečy było b uspomnić, što niekali epitafii dziaciej u škole vučyli pisać. Tak, naprykład, u 1625 hodzie lubčanskaja drukarnia vydała pracy vučniaŭ Słuckaj škoły «Monu-mentum exeqvale Suprem. Honoribus Generosi ac Magnifici viri Domin. Georgii Kapa-szczewski...». Paśla karotkaha ŭstupu rektara Słuckaj škoły Andreja Musonija, u hetaj knižačcy tvorčyja raboty «studyjozusaŭ» na zadadzienuju temu — epitafii viadomamu ŭ Słucku čałavieku, mecenatu škoły — nadrukavany: «in memoriam sudździ Hieorhiju Kapaščeŭskamu». Siarod aŭtaraŭ studenty Samuił Hałaŭčynski, Ivan Abrahamovič, Alaksandar Bianiec-ki, Michał Kalada, Jeranim Stankievič, Piotra Ranišoŭski, Habryel Zyhrovij, Ivan Tyškievič i Ivan Dabranski. Va ŭsich vieršach — zvarot da niabožčyka Hieorhija Kapaščeŭskaha, za adnym vyklučeńniem: Alaksandar Bianiecki źviarnuŭsia «Ad Sluciam» — da Słucku. Paetyčnyja praktykavańni maładych słučakoŭ z hiekzametram i łacinskaj movaj — chaj nia vielmi składnyja, ale žyvyja śviedčańni epochi — cikavyja j siońnia. Heta łacina, padobnaja skarej da klasyčnaj, čym da siaredniaviečnaj, a mastactva baroka dazvalaje aŭtaram takija pasažy, jakija ŭ inšyja časy paličyli b za bluźnierstva, naprykład: «Dykie śviataja»: «śviatoj» nazvanaja bahinia hreckaha pahanskaha panteonu. Dziela prykładu ja tut tabie vierš Alaksandra Bianieckaha «Da Słucku» ŭ pierakładzie pieciarburskaha biełarusista Valeryja Antonava pryhadaju:

Kali ty, Słucak, pad arktyčnym suzorjem słavutny,
Kali ty ličyš siabie dyjademaj samich Radziviłaŭ,
Kali, bahaty na ziemli i zołata poŭny, kvitnieješ,
Pieršy siarod zajzdrosnych susiedziaŭ tvaich —
Zaścieražysia ž; pašany, zasłuhi, tryumfy,
Vartyja rymskich časoŭ, ty, hanarliviec, pakiń.
Bolšuju słavy i lepšuju honaru častku ty straciŭ
Siońnia, pryhniečany horam, nad trunaj achoŭcy svajho
Vysakarodnaha, chto pierad pryncepsa tvaram,
Jak i bližejšych pamiž, da Femidy padobny stajaŭ,
Što ŭ trybunałach, uźniaŭšy biasstrasnyja šali,
Zło i biaźvinnaść dakładna pakazvaje ŭsim.
Tak jon, niazłomny, pražyŭ lepšyja terminy času
Tut, u tabie, Słucak — hadavaniec bahoŭ.
Pomni, o horad ščaślivy, pra ścipłaść u spravach vyšejšych,
Hodnaść i siłu svaje nie staŭlaj napakaz.
Kali nastanuć u murach i litaść, i Dykie śviataja,
Tym pieramožam adnym, Słucak, tabie ja kažu!

— Fajnaja epitafija, choć školnik pisaŭ, i staraja — bolš jak 350 hadoŭ joj. Ale ty, Ryhor Alaksandravič, šmat krytyki navioŭ na novuju knižku vydaviectva «Uradžaj». Niaŭžo zusim jana ničoha niavartaja?

— Dy nie, Vasilevič. Choć pra chiby jaje i da viečara stojačy nie raskažaš, ale ž pračytaŭ ja hetuju knižku na adnym, možna skazać, dychańni. Važnaja heta bo tema dla nacyjanalnaj kultury — paminańnie svaich niabožčykaŭ. Ajčyna naša — usio ž nia toje, ab čym piša ŭkładalnik u svaim zaklučnym, prahramnym, treba dumać, vieršy: «Ech, ty maja razdubrava, Ajčyna-Vaŭčynaja!» (star.218). Tady i knihu treba było b nazvać «Antalohija Ajčynna-Vaŭčynych epitafijaŭ». A jakoj pavinna być «Antalohija biełaruskaj epitafii» treba jašče padumać. Moža my z taboj, Vasilevič, pra heta kali j pahavorym. Chacia ŭ lubym vypadku piečkaj, ad jakoj my budziem skakać, zastaniecca kniha, jakuju skłaŭ Anatol Kudłasievič.

Hutarku dvoch susiedaŭ padsłuchaŭ i zapisaŭ stary Aleś Šknaj.

Novyja knihi, dasłanyja ŭ redakcyju

Vilenskija zamki / Aŭtar-składalnik Z.Vajciachovič. -- Miensk, 2000. -- 20 s., ił. -- (Zamki Biełarusi). -- Nakład 200 as.

Halšanski zamak / Aŭtar-składalnik Z.Vajciachovič. -- Miensk, 2000. -- 20 s., ił. -- (Zamki Biełarusi). -- Nakład 200 as.

Adna pa adnej vyjšli dźvie knihi, što raspačynajuć vialikuju seryju, analahaŭ jakoj jašče nie było ŭ historyi biełaruskaje knihavydavieckaje spravy. Seryja maje achapić usie biełaruskija zamki, što isnavali ci dahetul zachavalisia na etnahrafičnym abšary kraju. Knihi vychodzićmuć pa dźvie ŭ zaležnaści ad raspaŭsiudu papiarednich. Źmicier Vajciachovič, aŭtar idei j prajektu vydańnia seryi, kaža, što pačaŭ vydavać hetyja knihi nieznarok: «U časie adnej z vandrovak u Halšany dyrektarka tamtejšaha muzeju paskardziłasia na małuju kolkaść vyjavaŭ zamku, što mielisia ŭ muzei, i ja vyrašyŭ dapamahčy joj ź ilustracyjami, a pakolki zacikaŭlenaść u ajčynnaj historyi jość u značna bolšaje kolkaści ludziej, dyk vyrašyŭ pacichu vydavać knižycy, pryśviečanyja asobnym pomnikam našaje daŭniny». U razie paśpiachovaha ažyćciaŭleńnia seryi «Zamki Biełarusi» Źmicier Vajciachovič abiacaje raspačać seryju knih z repradukcyjami partretaŭ histaryčnych asob, a hetaksama inšyja. Varta zaciemić, što balšynia ilustracyjaŭ, źmieščanych u knihach, naŭrad ci viadomaja navat niekatorym specyjalistam, tamu možna mierkavać, kniha zacikavić nia tolki amataraŭ. Nakont nabyćcia vydańniaŭ seryi treba źviartacca na telefon u Miensku: 231-94-05, hetaksama knihi nieŭzabavie možna budzie adšukać na vystavach u mienskich siadzibach BNF i TBM.

A.Arkuš. Vyprabavańnie razvojem: Ese, artykuły, hutarki, interviju / Pradmova V.Akudoviča. — Połacak: Vydavieckaja supołka «Połackaje lada», 2000. — 92 s. — Nakład 100 as. — (Litaraturnyja študyi).

U knihu ŭvajšli teksty, što ŭ apošniaje dziesiacihodździe vyjšli z-pad piara pałačanina Alesia Arkuša j drukavalisia ŭ hazetach «Naša Niva», «Litaratura i mastactva», «Kultura» dy inšych vydańniach. Nakont nabyćcia knihi mienčukom treba źviartacca ŭ siadzibu BNF na vuł. Varvašeni, 8 (teł. 284-50-12).

Zapisy Biełaruskaha instytutu navuki j mastactva. Vypusk 19. — Ńju-Jork, Biełaruski instytut navuki j mastactva, 1999. — 284 s.

U hetym vypusku «Zapisaŭ» drukujucca matarjały apošnich daśledzin amerykanskich biełarusaŭ ź biełaruskaje historyi j kultury. Siarod najcikaviejšych tekstaŭ: poŭnaja publikacyja pracy Vasila Zacharki «Hałoŭnyja momanty biełaruskaha ruchu», vartaść jakoje ŭ śviedčańniach aŭtara jak vidavočcy padziej, źviazanych z paŭstańniem biełaruskaje dziaržaŭnaści ŭ XX st., Źmicier Saŭka ad hetaha numaru «Zapisaŭ» pačynaje drukavać prajekt «Starasłavianska-biełaruskaha słoŭnika» (słovy na litaru «b»), praciahvaje svaje publikacyi pra biełaruskich žydoŭ V.Zajka.

A.Lachovič. Metadyčnyja rekamendacyi dla apracavańnia sacyjalahičnych dadzienych pa rajonie dla rajonnaje partyjnaje supołki. — Miensk, Centar palityčnaj adukacyi, 2000. — 12 s.

Kniha pryznačana dla palityčnych dziejačoŭ, a nabyć jaje možna ŭsiaho za 20 rubloŭ u mienskaj siadzibie BNF.

Napołnim muzykoj sierdca: Sbornik stichov sovriemiennych russkich poetov / Sostavitieli i avtory priedisłovija V.Biechtina i S.Čiernik. — Miensk: Mastackaja litaratura, 2000. — 303 s. — (Školnaja bibliotieka). — Nakład 26944 as. ISBN 985-02-0015-4

Zbornik vieršaŭ sučasnych rasiejskich paetaŭ skłali tvory klasykaŭ bardaŭskaje pieśni — Vaładzimira Vysockaha, Jurja Vizbara, Alaksandra Haliča, Bułata Akudžavy.

Ahlad padrychtavaŭ Viktar Muchin