KALANDAR

KALANDAR

Usie čuli, ale mała chto viedaje

Pra esperanta ŭsie čuli, ale mała chto viedaje, jak jana hučyć. Jašče mieniej ludziej viedajuć, što ŭźnikła hetaja mova na biełaruskaj ziamli — u Biełastoku. U svoj čas prychilnikami esperanta byli Ciška Hartny, Maksim Tank i Janka Maŭr. A biełaruski paet Siarhiej Novik-Piajun, aŭtar niezabyŭnych “Zoračak”, jaki ŭ apošnija hady žyćcia zachapiŭsia hetaj movaju, navat napisaŭ himn dla suśvietnaha źviazu esperantystaŭ.

Esperanta j ciapier maje svaich prychilnikaŭ u našaj krainie. Najstarejšamu ź ich, Michaiłu Mandryku, spoŭniłasia 100 hadoŭ. Spadar Michaił zachaplajecca esperanta ŭžo 80 hadoŭ. U 1930-ja jon byŭ represavany, potym trapiŭ na front i ŭ niamiecki pałon. Ciapier žyvie ŭ vioscy Hatovina pad Mienskam. Tut, u vioscy, jon skłaŭ ilustravany słoŭnik i napisaŭ padručnik esperanta. U 1997-m amerykanskija esperantysty nadrukavali aŭtabijahrafičnuju apovieść Mandryka “Harkavaja daroha žyćcia”.

Peŭny čas na movie esperanta viała svaje pieradačy radyjostancyja “Hołas Ameryki”. Historyja esperanta na hetaj radyjostancyi maje prysmak kurjozu.

U 1959 h. paśla “kuchonnych debataŭ” z savieckim hieneralnym sakratarom Mikitam Chruščovym tahačasny amerykanski vice-prezydent Ryčard Niksan spyniŭsia ŭ Varšavie prajezdam dachaty ŭ ZŠA. Na adnoj z varšaŭskich vulicaŭ Niksan zaŭvažyŭ natoŭp ludziej vakoł vialikaha budynku. Amal usie jany mieli zialonuju zoračku na hrudziach. “A što heta za ludzi ź zialonymi zorkami?” — zapytaŭsia Niksan u daradcy. —“Heta esperantysty; ciapier tut adbyvajecca ichny suśvietny kanhres”, — patłumačyŭ toj. “Ot chalera! — padumaŭ Niksan. — Esperantysty źbirajucca ŭ kamunistyčnaj krainie! Peŭna, kamunisty chočuć pieraciahnuć esperantystaŭ na svoj bok. My musim adreahavać!” I nieŭzabavie paśla prybyćcia Niksana ŭ Štaty “Hołas Ameryki” raspačaŭ štotydniovyja pieradačy na esperanta. Seryja pieradačaŭ doŭžyłasia da kanca 1961 h., kali prezydentam zrabiŭsia Kienedzi.

Ciapier usiaho niekalki radyjostancyjaŭ śvietu viaduć pieradačy na esperanta. Tak, Polskaje radyjo viaščaje na esperanta z 1959 h. U polskim radyjoetery esperanta hučyć 3 razy na dzień i dadatkova ŭranku paŭtarajecca ŭčorašniaja pieradača. Słuchać pieradačy na esperanta možna praz spadarožnikavuju antenu ci na karotkich chvalach: a 16.30 pa mienskim časie na chvali 41,18 m, ci 7285 kHc, i 41,23 m, ci 7275 kHc. A 21-j pa mienskim časie pieradačy iduć na chvali 42,07 m, albo 7130 kHc. Tyja, u kaho jość kamputar z vychadam u Internet, majuć mahčymaść słuchać pieradačy ŭ farmacie RealAudio, kali pieradača idzie ŭ etery, ci ŭziać zapis z archivu (adras u Internecie: www.wrn.org/ondemand/poland.html). Ciapier u suviazi z palitykaj žorstkaj ekanomii, jakuju pravodzić urad Milera, redakcyja polskaha radyjo na esperanta apynułasia pad pahrozaj skaračeńnia i źviartajecca da svaich słuchačoŭ z prośbaj padtrymać jaje listami i telehramami.

Viaduć tranślacyju na esperanta taksama radyjo Vatykanu (u niadzieli, sierady i čaćviarhi — pa paŭhadziny, a z nahody katalickich śviataŭ vychodziać dadatkovyja pieradačy), Aŭstryjskaje mižnarodnaje radyjo, stancyi ŭ Italii (Rym), Kitai (Pekin), Karei, Brazylii, Kubie.

Źmicier Łapcionak

Esperanta — heta mižnarodnaja mova, pryznačanaja, kab spryjać kantaktam pamiž ludźmi roznych krainaŭ. Hetuju movu ŭ 1887 h. raspracavaŭ doktar Ludvik Zamenhof ź Biełastoku. Vučyć esperanta značna lahčej, čym nacyjanalnyja movy, bo jano praściejšaje j bolš racyjanalnaje. Słoŭnik utvorany z karanioŭ, zapazyčanych z bujnych eŭrapiejskich movaŭ. Bahatyja słovaŭtvaralnyja mahčymaści robiać štučnuju movu vielmi hnutkaju. Esperanta — fanetyčnaja mova: kožnaje słova vymaŭlajecca tak, jak pišacca. Hukavy skład esperanta amal całkam adpaviadaje biełaruskaj movie (za vyklučeńniem miakkich zyčnych). Nacisk u słovach fiksavany — na pieradapošnim składzie.

Čałaviek travy

Michaił Mandryk, “Sińjoro Mikaeła”, jak jaho nazyvajuć prychilniki esperanta i jak jon pradstaŭlaŭsia mnie padčas telefonnych razmovaŭ u 90-ch, kali žyŭ u Miensku... Unikalny čałaviek, z kahorty ludziej travy — jakich hnuć-pryhinajuć viatry losu, ale złamać nia mohuć. Padajuć drevy, harać, padpalenyja małankami. A trava vyžyvaje i zielanieje znoŭ. Jon pražyŭ svaje 100 hadoŭ šyroka, raskidzista, jak raście trava: pracavaŭ hidraŭlikam, hraŭ na mandalinie, malavaŭ alejem, pry dapamozie esperanta kantaktavaŭ z pradstaŭnikami roznych narodaŭ... Ścipłaść — samaja istotnaja i nieadnaznačnaja rysa jahonaha vypietranaha viatrami charaktaru. Michaił Mandryk u maim paetyčnym ujaŭleńni mieŭ fizyčnaha i bijahrafičnaha dvajnika — Siarhieja Novika-Piejuna, hetaksama esperantysta.

Ludka Silnova

Naš pieršy psychaanalityk

Bolšaść biełaruskich hramadzkich dziejačaŭ, palitykaŭ pačatku i siaredziny XX st. mieli medyčnuju adukacyju ci vučylisia na medyčnych fakultetach Vilni, Varšavy, Prahi. Być dochturam aznačała vyrvacca z nendzy i tryvała stać na nohi. Byŭ medykam i Stanisłaŭ Hrynkievič-starejšy (“starejšy” — bo mieŭ plamieńnika Stanisłava, taksama lekara). Naradziŭsia Hrynkievič-dziadźka 2 lutaha 1902 h. u vioscy Novy Dvor na Sakolščynie. Pad upłyvam svajho dziadźki, ksiandza Franciška Hryškieviča, Stanisłaŭ źbiraŭsia paśla himnazii pastupać u duchoŭnuju seminaryju. Ale zrabicca śviatarom tak i nie navažyŭsia. Vyrašyŭ stać doktaram, kab lačyć ludziej. Nahledzieŭsia na nastupstvy pieršaj suśvietnaj i saviecka-polskaj vojnaŭ, na chvorych i paranienych.

Spačatku Hrynkievič studyjavaŭ medycynu ŭ Vilenskim universytecie, ale kinuŭ Vilniu i davučvaŭsia ŭ Poznani. Skončyŭ vyšejšuju škołu z dyplomam doktara psychijatryi i neŭralohii. Niejki čas pracavaŭ u psychijatryčnaj klinicy u Charoščy za Biełastokam. U tych krajoch i ažaniŭsia. Jahonaja žonka Jadviha, stamatolah, choć i była polka, ale pisała razam z mužam pracy pa-biełarusku. U 1927 h. Hrynkievičy pierajechali ŭ Vilniu. U Jeruzalimcy za horadam kupili damok. Stanisłaŭ pracavaŭ u pieršaj vilenskaj paliklinicy, byŭ aktyŭnym dziejačom i navat vice-staršyniom BCHD. Razam z žonkaj jon skłaŭ knihu “Rady chvorym i zdarovym”, dzie padrabiazna raśpisaŭ, jak treba pravilna charčavacca. Ceły raździeł byŭ pryśviečany škodnaści častaha ŭžyćcia miasa. Jaho Hrynkievičy vykraślili z svajho racyjonu.

Byli napisanyja knihi “Alkahalizm”, “Umovy i zahady, nieabchodnyja dla zdaroŭja”, “Jak lačyć chvaroby chatnim sposabam”, “Hihijena psychičnaja jak prablema asnoŭnych adnosinaŭ da žyćcia”, “Z zaciemak ab charaktary biełarusaŭ”.

Nia tolki medycyna cikaviła pieršaha biełaruskaha psychaanalityka. Jon pierakłaŭ na biełaruskuju movu tealahičnuju pracu Tamaša Kiempijskaha “Śledam za Chrystusam” (ChIV st.), napisaŭ pracu “Ab teatry” i pjesu “Žanimstva pa radyjo”. U 1936 h. vydaŭ knihu “Aśvieta” — pra ŭcisk biełaruskich škołaŭ na “kresach” u 20—30-ja. Polskija ŭłady kinuli jaho na niekalki tydniaŭ u turmu, aštrafavali, a knihu skanfiskavali.

Padčas niamieckaj akupacyi Hrynkievič praciahvaŭ pracavać u bolnicy, byŭ siabram Biełaruskaha nacyjanalnaha kamitetu, jaki baraniŭ pravy biełarusaŭ Vilenščyny. BNK mulaŭ vočy litoŭcam, što aktyŭna lituanizavali horad. Pa danosie staršyniu BNK Balasłava Hrabinskaha razam sa Stanisłavam Hrynkievičam aryštavali. Siadzieŭ u niamieckim kanclahiery na Panarach.

U adroźnieńnie ad bolšaści zachodniebiełaruskich intelihientaŭ-niezaležnikaŭ, u 1944 h. na Zachad Hrynkievičy nie padalisia. Dumali — nie začepiać. Majučy čatyroch dziaciej, ciažka vybiracca ŭ nieviadomy śviet. Adnak užo na treci dzień savieckaj akupacyi Stanisłava aryštavała NKVD. Hod jaho trymali ŭ mienskaj turmie, a 25 lipienia 1945 h. rasstralali pad Mahilovam.

Žonku i dziaciej balšaviki nie začapili, tolki skanfiskavali chatu i ŭsiu majomaść. Hrynkievičycha ź dziećmi vyjechała ŭ Polšču. Siabry nie kazali joj pra śmierć muža, i jana da apošnich svaich dzion (pamierła ŭ 1963 h.) vieryła, što jejny Staś žyvy, što jon adsiedzieŭ svajo i dzieści žyvie. Navat svaje navukovyja artykuły Jadviha Hrynkievič drukavała pad pseŭdanimam, kab raptam nie naškodzić mužu.

Edvard Ludovič

Nieviadomy hieroj paŭstańnia

6 sakavika spoŭniłasia 100 hod z dnia śmierci Flaryjana Danoŭskaha (1825 (34?)—1902), paŭstanca i carskaha palitkataržanina. Naradziŭsia jon u Paniaviežy, ale nia ŭ 1834 h., jak paznačana na jahonym nadmahilli na ćvintary la v.Karalinova na Pastaŭščynie, a ŭ 1825-m. Bo inačaj atrymałasia b, što jon skončyŭ Vilenski ŭniversytet i zrabiŭsia aktyŭnym siabram tajemnaj arhanizacyi “Bratni źviaz litoŭskaj moładzi” ŭ 14 hadoŭ (1848 h.). Dyj jahonyja najbližejšyja siabry-paplečniki Francišak i Alaksandar Daleŭskija naradzilisia, adpaviedna, u 1825 i 1827 h.

Danoŭski, jak i šmat inšych siabroŭ padpolnaj arhanizacyi, byŭ aryštavany napiaredadni 5 krasavika 1849 h., kali jany mielisia raspačać paŭstańnie suprać rasiejskich akupantaŭ. Śledztva ciahnułasia až da 19 listapada 1850 h. Zhodna z vyrakam vajskovaha sudu, Danoŭskaha pakarali špicrutenami (1000 abo, pavodle inšych źviestak, 1500 udaraŭ) na padvorku vajskovaha arsenału na Antokali, a potym vysłali na 10 hod u kataržnyja kapalni. U Nierčynskim radoviščy, prykuty da tački, musiŭ jon tryvać da karanacyjnaha manifestu 1856 h. Ale dadomu Flaryjan zdoleŭ viarnucca tolki paśla 1858 h., prabyŭšy dva hady ŭ Tabolsku. Da 1862 h. žyŭ jon u majontku Šaty Vilkamirskaha pavietu.

Kali vybuchnuła paŭstańnie Kalinoŭskaha, Danoŭski źnik sa svajho majontku, i da traŭnia 1864 h. pra jaho nie było nijakich źviestak. Dzie jon znachodziŭsia ŭ hety virlivy čas i čym zajmaŭsia, možna tolki zdahadvacca.

Paśla razhromu paŭstańnia jaho aryštavali. Dva hady śledztva z vykarystańniem roznych “humannych” metadaŭ ničoha nie dali — nidzie nijakich śladoŭ! Tamu carskija dałakopy byli vymušanyja asudzić jaho na “banicyju” — vyhnańnie z Radzimy. 26 vieraśnia 1866 h. Flaryjan raźvitaŭsia z “haścinnaj” Daminikanskaj viaźnicaj i pakročyŭ da bolu znajomymi etapami ažno da Irkucku, pad niavolnicki brazhat kajdanoŭ dy łajanku kanvairaŭ.

I hetaje vyhnańnie było z hodnaściu adužana. Zhodna z novaj amnistyjaj, u 1874 h. spakutavany paŭstaniec viartajecca na Radzimu.

Z sardečnaj pryjaznaściu jaho sustrakajuć acalełyja siabry i paplečniki. Apošnija svaje hady Danoŭski pražyŭ u majontku Karalinova Śviancianskaha pavietu (Pastaŭščyna), dzie jaho prytulili naščadki staradaŭniaha rodu Romeraŭ — Alfred-Izydor (1832—1897) i jahonaja žonka Vanda (1853—1944) z rodu Sulistroŭskich.

Raźvitvaŭsia jon z hetym śvietam, nie pakinuŭšy pa sabie amal ničoha materyjalnaha. Ni toŭstych falijantaŭ, ni rodnych synoŭ ci dačok, ni inšych skarbaŭ. Ale jahonaja ścipłaja mahiłka nie zarastała pustaziellem. Ludzi dahladali jaje, raścili kvietki, stavili śviečki na Dziady j Radaŭnicu.

Letaś koła siabroŭ, nieabyjakavych da našaj spadčyny, vyrašyła hodna, jak dazvalajuć našy ścipłyja mahčymaści, ušanavać hetaje śviatoje pachavańnie. Tak, kab i voku było pryvabna, i dušy ŭtulna. Spakvala vykraštalizavaŭsia prajekt, jaki aščadziŭ i stary pomnik. Užo šmat ludziej u hetaj spravie ŭziali ŭdzieł, zroblena ładna, ale napieradzie nia mieniej.

Aleś Cyrkunoŭ

Kali ničoha nie pieraškodzić, budziem radyja bačyć usich dobrych ludziej na słužbie-aśviačeńni hetaha pomnika sioleta 15 lipienia, na dzień Hrunvaldzkaj siečy. Usich tych, kaho zacikaviŭ hety biehły apovied, chto maje što dadać ci padtrymać materyjalna dabudovu pomnika, prosim źviartacca na adras: Miensk, vuł.Adzincova, dom 36/1, kv.143, t. 257-93-11. Prosim taksama dasyłać svaje varyjanty epitafii (prykładna ŭ čatyry radki), jakaja budzie vyhraviravanaja na hranicie. Usim, chto ŭžo spryčyniŭsia da pabudovy hetaha pomnika, dasłaŭšy svaju dapamohu, vykazvajecca hłybokaja ŭdziačnaść.

in memoriam

Pražyŭ 102 hady

Hans-Hieorh Hadamer
(11 lutaha 1900 — 13 sakavika 2002)

U dačynieńni da vybitnych myślaroŭ niedarečnymi vyhladajuć vieličnyja chaŭturnyja pramovy dy słovy “na pamiać”, pakolki toje, što nasamreč vysłaŭlaje takich ludziej, praciahvaje žyć navat pa ichnaje śmierci. Hansu-Hieorhu Hadameru paščaściła pražyć pavažny viek, i da apošnich dzion jon zastavaŭsia adnym z najbolš šanavanych dy vyznačalnych myślaroŭ Niamieččyny j śvietu. Heta byŭ čałaviek, jakoha bieź pierabolšańnia možna nazvać śviedkam stahodździa, bo jahonyja idei paŭstajuć zusim naturalna u kantekście filazofskich intuicyjaŭ XX st. i ŭsprymajuć značnuju častku ichnaha patencyjału. Vučań Marcina Hajdehiera, jon da apošnich dzion zastavaŭsia vielmi aktyŭnym dy cikaŭnym myślarom z bliskučym aratarskim talentam, što, musić, trochi zaminała piśmieńnickaj dziejnaści, ale zatoje rabiła Hadamera najcikaviejšym surazmoŭcam i ŭpłyvovym vychavalnikam novaj hieneracyi intelektuałaŭ Eŭropy dy Paŭnočnaj Ameryki.

Pavał Barkoŭski