Viktar Marcinovič. Słoŭnik pamierłych słovaŭ

I voś ujavicie sabie: viečar, daskanałaja pa dyzajnie vieranda, za joj, praz škło — akvaryum interjera z maniernymi łondanskimi lichtarami, zialonymi skuranymi fatelami a la Irish pub, čyrvonymi telefonami-aŭtamatami.

Na pieršym płanie, na vierandzie, na tle ŭsioj hetaj dyzajnierskaj «kiłbasy», siadziać dva razzłavanyja dziadźki, pa vyhladzie bačna — byłyja «karali rajona». Na stale ŭ ich — łafitničak z vodkaj, z zakusi — pa šklancy tamatnaha soku. Adzin adnamu kaža: «A tut ža raniej taki kabak byŭ»! Druhi kivaje i zamachvaje čarku, jak na chaŭturach, pa niabožčyku. Trahiedyja ŭ pacanoŭ. Kabak zakryli.

I raptam da mianie dachodzić: voś hetuju madniavuju kaviarniu nu nijak nie nazavieš «kabakom». A smurodnuju ŭstanovu, što była tut dahetul, jakraz nazvać było b možna. I što słova «kabak» praz hłabalizacyju, jakaja nie jość hud, chutka vymyjecca z našaj movy. Što, zdajecca, jakraz jość hud.

Razam sa słovam «kabak» vymyjecca i ŭžo vymyłasia šmat čaho cikavaha. Zrazumieć sens hetych słovaŭ chutka budzie hetak ža składana, jak sens słovaŭ «debarkader» (płyvučaja prystań na race), «kaksahiz» (raślina), ci «daba» (tannaja bavaŭnianaja tkanina).

Zafiksujem ža hetyja słovy dla muzieja pamierłych moŭnych vyrazaŭ, jaki abaviazkova treba stvaryć na prastorach sieciva.

Adno što damovimsia: nie budziem turbavać pamierłyja dušy tych słoŭ, što pajšli praz techničny prahres, jaki jość źjavaj abjektyŭnaj i da movy i našaha hramadstva nijakaha dačynieńnia nie maje. U hetym sensie «pejdžar» nie mieŭ nijakich šancaŭ, hetaksama chutka zdochnie i słova «łeptop», vycisnuty «płanšetami». Dyk davajcie pamianiom kancepty, paniaćci, vycieśnienyja pracesami ŭ hramadstvie — taniutkimi, napaŭzaŭvažnymi źmienami ŭ kultury!

Nu, voś, pieršaje, što prychodzić u hałavu — piarścionak-piačatka. Heta byŭ znak statusa, jaki praz sučasnuju źmienu staŭleńnia da «juvielirki» pieratvaryŭsia ŭ znak antystatusa. Staražytny vyrab z bahatymi šlachieckimi karaniami, u savieckija časy piarścionak-piačatka nabyŭ novaje hučańnie: załatyja «piačatki» nasili zaŭmahi i inšyja «salidnyja mužčyny». Darečy, razam z «piačatkaju» pajšli z mody «załatyja zuby» dy «norkavyja šapki». Tak-tak, naščadki, što čytajuć hety tekst u 2100 hodzie! Niekali ŭ Biełarusi vyrablali karonki z zołata, i heta ličyłasia viaršyniaj pryhažości!

A pamiatajecie šafy-horki? Ich dahetul možna sustreć u sich-tych postsavieckich interjerach: zroblenyja sa španavanaha DVP, jany ŭmiaščali śviatočny posud i kryštal, ź jakoha možna było pić na Novy hod savieckaje šampanskaje. Nie pić ža z kryštalu kiefir za viačeraj — takaja była łohika. Dziela taho, kab vystavić napakaz usiaho tolki uračystyja talerki, pakoi nievialičkich savieckich kvater zahruvaščvalisia vializarnymi šafinami — taki byŭ čas. Kažuć, moda pajšła z Uschodniaj Hiermanii, ale chutka pryžyłasia, bo całkam adpaviadała savieckaj sutnaści.

A voś miłaja reč z tych časoŭ — turka ci, jak jašče kazali, džezva. U toj čas, jak na Zachadzie raźvivali industryju kuchonnych espresa-mašyn, u nas varyli kavu ŭ miedzianych turačkach. Karatkievič, zhodna z apokryfam, pierad tym jak stavić kavu na ahoń, raskusvaŭ adno ziarniatka zubami i kidaŭ u džezvu. Hłabalizacyja całkam vycisnuła turki z kaviarniaŭ (badaj, apošniuju možna pabačyć u «Valeryi» na Vaładarskaha), pavolna vyciskaje ich i z kuchniaŭ. Ja ŭžo niekalki hadoŭ karystajusia italjanskaj hiejziernaj Vigano.

Straciła ŭłasnuju pryciahalnaść aznačeńnie «impartny». Raniej hetym słovam apisvałasia ŭsio dobraje, što jość na hetaj ziamli. A ciapier u nas usio impartnaje.

Jašče adno słova-mara ź sivoj minuŭščyny — «inšamarka». Niekali na ŭzroŭni kanatacyi jano aznačała bieły «miersedes» z efiektnaj błandzinkaj na kapocie, navat kali na ŭzroŭni denatacyi razmova išła pra dvaccacihadovuju «bechu». Ciapier usie našyja tački — inšamarki.

A pamiatajecie, pamiatajecie takoha źviera, jak «kasucha»? U Vudstaku chipi nasili bavaŭnianyja svabodnyja kašuli, u suvoraj Biełarusi słova «chipi» čamuści asacyjavałasia z «vałasatym» u «kasusie». «Kasuchi» taksama ciahali «lubiera», «rokiery» dy inšy lud. «Kasucha» źnikła razam z paniaćciem vikcimnych «vałasatych», bo sučasnyja vałasatyja (naprykład, new-pankiery) achvotna nasujuć u rožu lubomu «łysamu», jakomu chopić hłupstva pryčapicca da ich «praz vałasy».

Hud baj, «čabureki» (u Minsku zastałasia adzinaja «Čaburečnaja» na Vaładarskaha)!

Voś jašče adno paniaćcie, jakoje treba budzie chutka tłumačyć — intym (jaki nie prapanoŭvać). Jano pachodzić z taje cnatlivaje pary, kali SSSR, dzie seksu nie było, užo źnik, a kapitalistyčnych miechanizmaŭ pracaŭładkavańnia jašče nie naładziłasia. U hazietach pryvatnych abjavaŭ možna było čaściakom pabačyć: «Maładaja dzievuška biez adukacyi išče rabotu. Intym nie prapanoŭvać». Ź ciaham času «intym» zrabiŭsia mocnym nieałahizmam, jakim praciałasia ŭsia realnaść 90-ch. Źjavilisia «kramy intymu», «pasłuhi intymu». Mnie zdajecca, u hetaha słova byŭ šaniec vycisnuć biazdušnaje anhłamoŭnaje «seks», ale dziciačaja naiŭnaść «intym» spasavała.

Pajšło ŭ minułaje słova «kruty». Ciapier usie adnolkava «krutyja». Situacyju, kali padrazaješ džyp, a adtul vysoŭvajecca pacyk sa stvałom, ustaŭlaje ŭ pistalet abojmu i z abajalnaj uśmieškaj «celić» tabie ŭ hałavu (realny vypadak, Partyzanski praśpiekt, pačatak 2000-ch), užo navat nie ŭjavić. Apisvać majontki na ŭźbiarežžy Cny ci ŭ Tarasavie słovam «kruty» — značyć, prynižać ich uładalnikaŭ da ŭzroŭniu ludziej, što nakrali kredytaŭ i damovilisia z bandytami, što «dachujuć» bank, kab ich nie čapali. Schiema «ŭsich pastralać» zastałasia ŭ minułym, a razam z hetaj schiemaj — słova «razborka», bo navat kłasičnyja «razborki» dy rejdarskija zachopy bujnoj majomaści ładziacca ŭ nas vyklučna ŭ miežach «pravavoha pola», jakoje dla takich vypadkaŭ prosta biaźmiežna pašyrajecca.

Nie pierakročyła miažy 2000-ch savieckaje słova «błat». Ciapier jaho zamianiła słova «suviazi». U savieckaha biełarusa ciotka mahła pracavać u pryjomnaj kamisii vuza i heta zabiaśpiečvała pastupleńnie «pa błacie». Ciapier ź ciotkaj u pryjomnaj kamisii vuza damožašsia chiba što pryjomu tvajho palito va ŭniviersiteckim harderobie biez čarhi.

Sychodzić vyraz «nakryć palanu». U sučasnych sieciŭnych kaviarniach heta prosta niemahčyma — «nakryć palanu»: pobač buduć siadzieć abyjakavyja klijenty dy ściabacca ź dzivakoŭ, što balujuć za toj «palanaj».

Mova — žyvaja stychija. Hałoŭnaje, kab razam z hetymi «pieražytkami», razam ź niezaŭvažnymi, taniutkimi źmienami ŭ kultury nie pajšli ad nas takija słovy, jak «ščyraść», «dabrynia», «čałaviečnaść» i, naprykład, «ščaście».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0