Čamu kurdy pastavili na sajuz z Zachadam i Izrailem

Hartajučy zbornik samaha viadomaha z sučasnych kurdskich paetaŭ Abduły Paševa, ja zaŭvažyŭ vieršy, napisanyja ŭ 1990—1991 hadach u Biełarusi. Tak, Pašeŭ byŭ u Biełarusi. Jahony pryjezd u našu krainu byŭ źviazany z čarhovym etapam kurdskaha nacyjanalna-­vyzvolnaha ruchu. I z čarhovym jaho razhromam. Niepasrednaje dačynieńnie da hetaha ruchu mieŭ Saviecki Sajuz, jaki spryčyniŭsia da stvareńnia pieršaj sučasnaj kurdskaj dziaržavy ŭ 1940­-ch, piša ŭschodaznaviec, doktar palityčnych navuk Siarhiej Bohdan.

Kurdskija nacyjanalisty lubiać cytavać vysłoŭje «U kurdaŭ niama siabroŭ, aproč hor». Ale heta nie tak. Na kaho tolki z mahutnych mižnarodnych hulcoŭ za apošniaje stahodździe nie sprabavali abapiercisia kurdy. Indyvidualny rekord pastaviŭ irakski kurdski pravadyr Mustafa Barzani, jakoha pa čarzie padtrymlivali SSSR, iranski šach, Izrail i ZŠA.

Čamu kurdy ŭvieś čas prajhravali

Tym nie mienš dahetul kurdski niezaležnicki ruch zaznavaŭ parazy adnu za adnoj. Pa­pieršaje, u hetym rehijonie doŭhi čas nie było spryjalnaj hleby dla etničnaha nacyjanalizmu. Na Blizkim Uschodzie prynaležnaść da kanfiesii, plemieni, miascovaści była ludziam važniejšaj za prynaležnaść da etnasu.

Jość i inšy momant. Značnaja častka kurdaŭ doŭha, navat u XX stahodździ, žyła ŭ šmatetničnym asiarodździ, dzie kurdskaja mova i kultura mahła być pieršaj, ale siarod niekalkich paraŭnalna roŭnych ź joj. Asabliva časta kurdy žyli pobač z armianami, asiryjcami, roznymi ciurkskimi narodami, arabami. Kožny z narodaŭ zajmaŭ u takim strakatym hramadstvie svaju sacyjalnuju nišu.

Pavialičyć

Ciapier u rehijonie ŭžo niama taje raznastajnaści, jon staŭ bolš adnarodnym. Heta vynik nie tolki pavolnych demahrafičnych pracesaŭ i mihracyi, ale i katastrafičnych padziej. Kurdy prykłali ruku da armianskaha i asiryjskaha hienacydaŭ, ale i sami stali achviarami hienacydu z boku irakskaha ŭrada. Ale i siońnia ŭrad Irakskaha Kurdystana sprabuje prysabiečyć Kirkuk, dzie kurdy žyvuć razam z arabami i turkmienami.

Kurdaŭ šmat, ale jany roznyja

Kolki ŭsiaho kurdaŭ na śviecie?

Pačniom z taho, što niajasna, chto naležyć da kurdskaj nacyi. Z adnaho boku, jość bujnyja etničnyja hrupy, jakija z toj ci inšaj farmuloŭkaj uklučajucca kurdskimi nacyjanalistami ŭ skład kurdaŭ: u Iranie — łury z bachcijarami, u Turcyi — kurdy­ałavity i zaza, u Iraku — jezidy. Usie hetyja hrupy značna roźniacca ad rešty kurdaŭ u kulturnym płanie. Mnohija z hetych ludziej — a tych ža zaza jość miljony z try — ćviorda admaŭlajucca ličyć siabie kurdami.

Z druhoha boku, navat tyja, chto siabie kurdami ličyć, utvarajuć nadta raznarodnuju masu. Heta vidać navat pa samym prostym aśpiekcie identyčnaści — movie. Najpierš iduć dźvie vialikija moŭnyja supolnaści: tyja, chto havoryć na movie kurmandžy, i tyja, chto na movie sarani. Abiedźvie jany majuć raźvity litaraturny kanon, ale adroźnivajucca pamiž saboj bolš, čym biełaruskaja ad słavienskaj. Akramia taho, jość jašče niekalki bujnych admietnych kurdskich dyjalektaŭ. A isnujuć ža jašče adroźnieńni ŭ sacyjalna­ekanamičnym raźvićci, palityčnaj tradycyi, relihii.

Pavialičyć

Jak vynik, paŭstaje pytańnie: nakolki možna kazać pra isnavańnie vialikaha Kurdystana, padzielenaha na čatyry kavałki? Moža, heta prosta šerah etničnych hrup, što źlilisia ŭ adnu raznarodnuju masu na sumiežžy arabskaha śvietu, Turcyi i Piersii, što dapuskali i niekatoryja viadomyja kurdaznaŭcy?

Tamu i nie dziva, što nivodnaja kurdskaja partyja i nivodzin palityčny ruch nie zmahli achapić bolš za niejki adzin Kurdystan. Najbolš starałasia arhanizacyja tureckich kurdaŭ, Pracoŭnaja partyja Kurdystana. Jana mieła i mocnuju sacyjalnuju prahramu, tamu niezrazumieła, išli ludzi bolš za jaje nacyjanalistyčnymi ci ŭsio ž sacyjalnymi łozunhami.

Niama hrošaj — niama dziaržavy

Jość i inšaja fundamientalnaja pryčyna niaŭdačaŭ kurdskaha naroda ŭ zdabyćci ŭłasnaj dziaržaŭnaści, aprača jaho abjektyŭnaj padzielenaści. Heta ekanamičnaja marhinalnaść kurdskich ziemlaŭ. Znachodziačysia pieravažna ŭ hornaj miascovaści, udalečyni ad mora, kurdskija kniastvy, pačynajučy dzieści z XVII stahodździa, prosta hibieli. Kurdskija ŭładary i plamiony nažyvalisia na prymityŭnaj ekspłuatacyi, a to i prostym rabunku asiełaha nasielnictva, što nie davała im šancaŭ zachavacca paśla prychodu madernych dziaržaŭ i kapitalizmu. Praŭda, byŭ u hetym i stanoŭčy bok, bo kurdskija ziemli na sumiežžy Piersidskaj i Asmanskaj impieryj da Pieršaj suśvietnaj vajny isnavali sami pa sabie, a impierskija ŭłady ŭvahi im nie nadavali.

Pavialičyć

Nakolki važnaja ekanamičnaja baza dla razbudovy niejkaha samastojnaha palityčnaha prajekta, dobra vidać na prykładzie irakskich kurdaŭ. Pa miery taho, jak u ich krainie i na miežach ź joj pačali adkryvać usio bolš radoviščaŭ nafty, los kurdaŭ pačaŭ cikavić śviet bolš. Kanflikty kurdaŭ ź irakskimi ŭładami ŭ druhoj pałovie XX stahodździa pieratvarylisia ŭ vojny z umiašańniem mnostva źniešnich siłaŭ.

Za krok da dziaržaŭnaści

U 1991 hodzie zachodnija krainy, zmahajučysia z Sadamam Chusiejnam, dali kurdam mahčymaść stvaryć svaju aŭtanomiju na poŭnačy Iraka. Na siońnia Irakski Kurdystan źjaŭlajecca stabilnaj i ekanamična zabiaśpiečanaj dziaržavaj, jakoj brakuje tolki aficyjnaha pryznańnia. Ułady Irakskaha Kurdystana abapirajucca na dachody ad zdabyčy nafty i tranzitu pamiž Irakam i Turcyjaj.

Pavialičyć

Siryjskija kurdy, prynamsi ŭschodniaja ich častka, u vyniku ciapierašniaj hramadzianskaj vajny taksama mohuć spadziavacca na zdabyćcio stabilnaj krynicy dachodaŭ ad nafty i tranzitu. Ich siły va ŭschodniaj častcy krainy ŭ chaŭrusie z ZŠA dy inšymi zachodnimi dziaržavami kantralujuć i niekatoryja radoviščy, i abjekty infrastruktury dy šlachi transpartavańnia nafty.

Ale i Irakski, i Siryjski Kurdystan — dva najmienšyja kavałki terytoryi, dzie žyvuć kurdy. Hetyja kavałki mohuć ciapier być ekanamična žyćciazdolnymi. Bolš za toje, jany ŭpisvajucca ŭ suśvietnuju raskładku siłaŭ, bo faktyčna źjaŭlajucca chaŭruśnikami Zachadu, kansiervatyŭnych arabskich režymaŭ i Izraila.

Pavialičyć

Tamu «Kurdystan» u tym ci inšym vyhladzie rana ci pozna źjavicca na palityčnaj mapie śvietu. Mahčyma, heta hučyć jak paradoks, bo refierendum ab niezaležnaści ŭ Irakskim Kurdystanie letaś u vieraśni skončyŭsia vialikim palityčnym pravałam, niahledziačy na padadzienuju bolšaść hałasoŭ za niezaležnaść.

Usio pačałosia sa sproby prezidenta Masuda Barzani valavym rašeńniem zaviaršyć praces stvareńnia kurdskaj dziaržavy. Ale refierendum razhnievaŭ susiednija krainy i irakski ŭrad, a zachodnija dziaržavy jaho nie padtrymali. U vyniku Barzani syšoŭ u adstaŭku, a Bahdad zabraŭ nazad zachoplenyja za paru hadoŭ da taho kurdskimi siłami ziemli, u tym liku bahaty na naftu Kirkuk.

Pavialičyć

Kurdskaja irakskaja aŭtanomija, a pa sutnaści dziaržava, adnak, nie spyniła isnavańnia. Jana prosta viarnułasia ŭ miežy 2014 hoda, vyniki ž refierendumu byli zamarožanyja. Časy źmianilisia, i ciapier Zachad, a pieradusim ZŠA, irakskich kurdaŭ Bahdadu nie addaść.

Kurdy ŭ Siryi — apora Zachadu

Padobnaje zdaryłasia i ŭ Siryi.

Siryjskija kurdy, dziakujučy kantrolu nad niekatorymi radoviščami, naftavaj infrastrukturaj i maršrutami transpartavańnia nafty, taksama stali ŭsprymacca na Zachadzie jak kaštoŭny chaŭruśnik. Heta adbyłosia paśla taho, jak vyśvietliłasia, što žyćciazdolnaj pamiarkoŭnaj siryjskaj apazicyi, na jakuju možna było b pastavić u baraćbie ź Isłamskaj dziaržavaj, Bašaram Asadam i jaho iranskimi dy rasijskimi chaŭruśnikami, prosta nie isnuje. Tamu dalahlady kurdskaj niezaležnaści nie padajucca bieznadziejnymi.

Adzinaha Vialikaha Kurdystana nie paŭstanie, ale realnym źjaŭlajecca zaviaršeńnie stvareńnia kurdskaj dziaržavy ŭ Iraku, dy i siryjskija kurdy mohuć nie zastacca ŭ składzie Siryi. Lubaja vajna ź Iranam moža pryvieści da anałahičnaha adździaleńnia iranskich kurdaŭ.

Praŭda, zusim nievidavočna, što hetyja kavałki abjadnajucca. Dy navat kali i abjadnajucca, to biez tureckich kurdaŭ i heta budzie tolki cień Vialikaha Kurdystana. Tureckich kurdaŭ pa kolkaści bolš, čym usich astatnich kurdaŭ razam uziatych, ale sprava ich vyhladaje davoli bieznadziejna. Jany ciesna źviazanyja z tureckaj dziaržavaj i niezdarma žartujuć, što «try samyja vialikija kurdskija harady — Stambuł, Ankara i Iźmir», heta značyć, tureckija harady daloka ad Kurdystana. Heta paradoks, bo jakraz tureckija kurdy najbolš zaciata zmahalisia za Kurdystan, i ŭzrovień ich sacyjalna­ekanamičnaha dy kulturnaha raźvićcia vyšejšy za inšyja častki Kurdystana. Jak toj kazaŭ, «Boh niaroŭna dzielić».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0