«Nie zusim zdradniki»: jak šlachta ličyła nie haniebnym pierajści na bok Maskvy i jak ułady VKŁ źmianili takuju śviadomaść
U XV stahodździ pravasłaŭnaja šlachta Vialikaha Kniastva Litoŭskaha nie ličyła niečym haniebnym pierajści na bok Maskvy. Ale projdzie zusim niašmat času, i centralnaj uładzie ŭdasca źmianić takuju śviadomaść, piša kandydat histaryčnych navuk Viačasłaŭ Nasievič.
Nasielnictva VKŁ u vačach jaho žycharoŭ padzialałasia na dźvie asnoŭnyja katehoryi: šlachtu i prosty lud. U svaju čarhu, kožnaja z hetych hrup mahła drabnicca pavodle mnostva kryteryjaŭ: viery, movy, ekanamičnaj zamožnaści. Ale jak adčuvała i kim ujaŭlała siabie «maŭklivaja bolšaść», pazbaŭlenaja ŭdziełu ŭ palityčnym žyćci i vajskovaj spravie, nikoha asabliva nie kłapaciła, tamu i viedajem my pra heta vielmi mała. Realnuju vahu mieła tolki stanovišča šlachieckaha sasłoŭja — palityčnaj elity taho času.
Uzvyšeńnie litoŭskich nobilaŭ
Ad samaha ŭtvareńnia VKŁ šlachta składałasia ź dźviuch asnoŭnych častak: lićvinaŭ i rusinaŭ. Paźniej hetyja dźvie hrupy źlijucca ŭ adzin «šlachiecki narod», za jakim zamacujecca ahulnaje imia «lićviny» (čytajcie pra heta ŭ artykule «Lićviny suprać rusinaŭ» u № 9/2020 «Našaj historyi»). Ale ŭ pieršych pakaleńniach arystakratyja VKŁ vydatna pamiatała, chto ź ich adkul pachodzić, i nadavała hetamu pachodžańniu pilnuju ŭvahu.
Da taho ž praktyčna ŭsia rusinskaja znać doŭhi čas adroźnivałasia pravasłaŭnym vieravyznańniem, u toj čas jak usie pieršapačatkovyja lićviny byli jazyčnikami. Da chryščeńnia Litvy tolki nievialikaja častka ź ich paśpieła pryniać pravasłaŭje. Astatnija ŭ 1386 hodzie zrabilisia katalikami, što pa-raniejšamu adasablała ich ad rusinaŭ. Heta było istotnaj pieraškodaj dla źmiašanych šlubaŭ i značna zapavolvała praces uzajemnaj intehracyi, u jakim byli zacikaŭlenyja abodva baki.
Pra toje, jak vyrašałasia pry hetym «moŭnaje pytańnie», my havaryli ŭ minuły raz. Ale nie mienš važnymi byli i palityčnyja adnosiny. Pryncypovaje značeńnie było ŭ tym, što panoŭnaja ŭ Vialikim Kniastvie da siaredziny XVI stahodździa dynastyja Hiedyminavičaŭ mieła litoŭskaje pachodžańnie, i prodki najbolš staražytnych lićvinskich rodaŭ słužyli jaje prodkam jašče ŭ pracesie ŭtvareńnia VKŁ. Viadoma, biez padtrymki chacia b častki ruskaha bajarstva hetaja dziaržava nie mahła paŭstać i ŭtrymacca, tamu pravasłaŭnyja rody taksama byli dapuščanyja ŭ elitu. Ale ich pradstaŭnictva tam zaŭždy było vielmi ścipłym.
Tak, Vałynski letapis nazyvaje ŭsiaho paru imionaŭ ruskaha pachodžańnia ź blizkaha koła Mindoŭha: niejki vajavoda Chvał i daradca z Razani Jaŭstafi Kanstancinavič. Niesumniennaja najaŭnaść prynamsi adnaho miascovaha daradcy i ŭ radzie kniazia Taŭciviła ŭ bytnaść apošniaha połackim kniaziem.
U niejkaj kolkaści ŭvachodzili rusiny ŭ skład vielikakniažackaj rady pry Vicieniu (pačatak XIV stahodździa). Pra skład elity ŭ časy Hiedymina (1316—1341) źviestak amal niama, ale viadomaja vyklučnaja rola, jakuju adyhryvaŭ pravasłaŭny ziać vialikaha kniazia, haradzienski namieśnik Davyd. Choć jaho pachodžańnie dyskusijnaje: jon moh być jak rusinam, tak i achryščanym lićvinam (pavodle adnoj ź viersij — synam pskoŭskaha kniazia Daŭmonta-Cimafieja).
Na časy vialikaha kniazia Alhierda (1345—1377) prychodzicca žorstkaja epidemija čumy («čornaj śmierci»). Mahčyma, jakraz tady, va ŭmovach vysokaj śmiarotnaści, skład elity istotna abnaviŭsia — i nie na karyść rusinaŭ. Mienavita na hety čas prypadaje šmat zhadak pra litoŭskich bajar, što atrymali ziemli i dali pačatak mahnackim rodam nastupnych stahodździaŭ. Možna mierkavać, što skład lićvinaŭ u elitach pry Alhierdzie byŭ adnaznačna niepraparcyjna vysoki, kali paraŭnoŭvać sa składam nasielnictva kniastva.
Tendencyja praciahnułasia i pry synie Alhierda, kniaziu Jahajle, kali skład elity amal całkam vyznačali kniazi z rodu Hiedyminavičaŭ i litoŭskija bajary. Siarod tych i druhich častka nasiła chryścijanskija imiony, a bolšaść — jazyčnickija.
Paśla taho, jak katalictva stała dziaržaŭnaj relihijaj VKŁ, pradstaŭniki etnična litoŭskaha bajarstva stali nie mienš upłyvovymi asobami, čym Hiedyminavičy. Šerah ź ich Vitaŭt, staŭšy vialikim kniaziem u 1392 hodzie, imkliva ŭzvysiŭ i nadaŭ im novyja bujnyja majontki, bolšaść ź jakich pryjšłasia na ziemli sučasnaj Biełarusi. Hetaje stanovišča było aficyjna zamacavana padčas Haradzielskaj unii 1413 hoda, kali litoŭskija rody atrymali hierby ad polskich arystakrataŭ i inšyja pryvilei. Rody ruskaha pachodžańnia, jakija amal całkam zachavali viernaść pravasłaŭju, mahli adhetul raźličvać tolki na druhasnyja dziaržaŭnyja pasady i značna bolš ścipłyja nadańni.
Tak byli zakładzienyja padstavy dla kanfliktu, jaki vybuchnuŭ paśla śmierci Vitaŭta, u 1430-ja hady.
Baraćba i sastupki
U hetym kanflikcie pieraplalisia i ekanamičnyja, i relihijnyja, i palityčnyja matyvy. My nie viedajem, jak hetaje spałučeńnie intaresaŭ asensoŭvałasia samimi ŭdzielnikami mižusobicy — heta nie znajšło ŭvasableńnia ŭ najaŭnych krynicach. Ale my viedajem, jak jano było asensavana naščadkami i zachavałasia ŭ histaryčnaj pamiaci.
Kali praź niekalki dziesiacihodździaŭ stvaraŭsia apovied pra hetyja padziei, što dajšoŭ da nas u biełaruska-litoŭskich letapisach, jaho aŭtar retraśpiektyŭna apisvaŭ kanflikt 1430-ch hadoŭ jak supraćstajańnie dvuch etničnych masivaŭ — Litvy i Rusi: «Litva ž pasadziła vialikaha kniazia Žyhimonta Kiejstutaviča na vialikaje kniažańnie ŭ Vilni i ŭ Trokach. I pasadziła kniazia Śvidryhajłu na vialikaje kniažańnie Ruskaje. … Vialiki kniaź Śvidryhajła sabraŭ šmat sił ruskich i pajšoŭ na Litvu dy zavajavaŭ šmat litoŭskich ziemlaŭ. …Vialiki kniaź Žyhimont, sabraŭšy ŭsiu svaju litoŭskuju siłu, adpraviŭ svajho syna kniazia Michaiła na Ruś» i h.d.
Na toj čas Žyhimontu Kiejstutaviču i jaho prychilnikam udałosia pieramahčy, ale dziela hetaha jany musili častkova admovicca ad svajoj sacyjalnaj vyklučnaści. Trocki pryvilej 1434 hoda raspaŭsiudziŭ na pravasłaŭnych značnuju častku palityčnych i ekanamičnych pravoŭ, jakimi raniej vałodali tolki kataliki. U nastupnyja dziesiacihodździ byli stvoranyja ci pašyranyja pieršyja redakcyi ziemskich pryvilejaŭ, jakija nadavali rusinskaj znaci vyklučnuju rolu ŭ kiravańni Połackaj i Viciebskaj ziemlami, ale za košt taho, što joj byŭ pa-raniejšamu zakryty dostup da klučavych pasad u Vilenskim i Trockim vajavodstvach.
U čas doŭhaha panavańnia Kazimira Jahajłaviča (1440—1492) my nie majem śviedčańniaŭ pra masavyja kanflikty, jakim nadavałasia b vyraznaja etničnaja afarboŭka. Ale bolšaść novych majontkaŭ u hety čas dastavałasia albo Hiedyminavičam, albo panam — naščadkam uzvyšanych pry Vitaŭcie litoŭskich pa pachodžańni i katalickich pa vieravyznańni rodaŭ (Manividaŭ, Haštaŭtaŭ, Kiezhajłaŭ, Radziviłaŭ i inšych), jakija mieli faktyčnuju manapoliju na miescy ŭ dziaržaŭnaj radzie. Jana navat aficyjna tak i nazyvałasia — «pany-rada».
Rusinam zastavałasia hrupavacca vakoł tych Hiedyminavičaŭ, što mieli pravasłaŭnaje vieravyznańnie i ŭtvarali apazicyju panoŭnaj katalickaj hrupoŭcy. Pravadyrom apazicyi byŭ śpiarša kijeŭski kniaź Siamion Alelkavič, jaki hanarliva tytułavaŭsia «z łaski Božaj vialikim kniaziem Kijeŭskim». Paśla jaho śmierci ŭ 1471 hodzie Kijeŭskaje kniastva było skasavana, a stvoranaje zamiest jaho vajavodstva (na kiraŭnictva im byŭ pastaŭleny Marcin Haštaŭt) atrymała taki ž ziemski pryvilej, jak raniej Połackaja i Viciebskaja ziemli — ź vidavočnaj metaj pryciahnuć da łajalnaści chacia b častku tamašniaj pravasłaŭnaj šlachty.
Rola pravadyra apazicyi pierajšła da Siamionavaha brata Michaiła Alelkaviča, jaki abapiraŭsia na svajo Słucka-Kapylskaje kniastva. Razam ź inšymi pravasłaŭnymi kniaziami litoŭskaha pachodžańnia (Fiodaram Bielskim i Ivanam Halšanskim-Dubrovickim) jon pasprabavaŭ u 1481-m ździejśnić dziaržaŭny pieravarot, źviestki pra jaki vielmi ŭryŭkavyja i supiarečlivyja. Maskoŭskija letapisy paviedamlajuć, što zmoŭščyki nibyta płanavali «pa Bierazyniu raku adsieści na vialikaha kniazia Litoŭskaj ziamli». Faktyčna heta aznačaje, što jany mieli (ci maskoŭcy prypisvali im) namier adarvać ad VKŁ jakraz tuju terytoryju Rusi, jakaja za paŭstahodździa da taho była aporaj Śvidryhajły.
Z votčynami i biez votčyn
Maskoŭskaja dziaržava vykarystoŭvała prajavy niezadavolenaści na ruskich ziemlach VKŁ va ŭłasnych metach. Jakraz tady vialiki kniaź maskoŭski Ivan III vystupiŭ z pretenzijami na ŭsiu Ruś. Padstava była toj samaj, na jakuju namiakaŭ Siamion Alelkavič, — fakt isnavańnia ŭ minułym Ruskaj dziaržavy z centram u Kijevie. Isnavała pamiać pra jaje, a nasielnictva ŭsich častak, na jakija hetaja dziaržava raspałasia, nazyvała siabie ruskimi. Tamu ŭładar adnoj z takich častak mieŭ spakusu pazmahacca za astatnija.
Hetaja ž akaličnaść davała padstavu votčyńnikam z ruskaj častki VKŁ pry sieparatysckich pamknieńniach i navat pry pierachodzie na maskoŭski bok adčuvać siabie, chacia b va ŭłasnych vačach, «nie zusim zdradnikami». Adzin z troch hałoŭnych zmoŭščykaŭ 1481 hoda, Fiodar Bielski, paśla pakarańnia śmierciu dvuch astatnich uciok mienavita ŭ Maskvu.
Takaja źmiena paddanstva zdaŭna ličyłasia zakonnym pravam pakryŭdžanaha arystakrata. Ale nieŭzabavie pačaŭsia masavy pierachod u maskoŭskaje paddanstva pamiežnych kniazioŭ razam z votčynami. Heta było ŭžo jaŭnaj pahrozaj dziaržaŭnaj biaśpiecy VKŁ. Z 1487 pa 1493 hod taki pierachod ździejśnili kniazi Varatynskija, Bialeŭskija, Miareckija, Viaziemskija, prodki jakich prysiahnuli niekali Alhierdu. U kancy 1490-ch na bok Maskvy pierajšli sa svaimi ŭładańniami Siamion Bielski i troje kniazioŭ maskoŭskaha pachodžańnia: Siamion i Ivan Mažajskija i Vasil Šamiačyč, baćki jakich niekali za pierachod u paddanstva VKŁ atrymali vializnyja votčyny (Bransk, Čarnihaŭ, Staradub, Noŭharad-Sievierski).
Źjavaj takoha ž kštałtu byŭ miaciež bratoŭ Michaiła i Vasila Hlinskich u 1508 hodzie. Pavodle chroniki Stryjkoŭskaha, kijeŭski vajavoda Vasil Hlinski spakušaŭ miascovuju šlachtu prajektam pieraniasieńnia stalicy na Ruś i adnaŭleńnia «Kijeŭskaj manarchii». Praŭda, Hlinskim i ich prychilnikam daviałosia ŭrešcie pierajści ŭ Maskvu biez votčyn. U adkaz 9 lutaha 1509 hoda pany-rada ŭchvalili pastanovu («ustavu»), jakaja ŭpieršyniu ŭvodziła ŭ pisanym zakanadaŭstvie VKŁ paniaćcie zdrady, jakaja ciahnie pazbaŭleńnie pravoŭ na majomaść.
Hetaja miera akazałasia dziejsnaj. Dalej z bujnych pravasłaŭnych arystakrataŭ na bok Maskvy pierajšoŭ u 1514 hodzie tolki syn kniazia Michaiła Mścisłaŭskaha. Los samoha Michaiła, jaki padčas abłohi zdaŭ Mścisłaŭ niepryjacielu, razhladaŭsia dziaržaŭnaj radaj. Kniaź prasiŭ daravać jamu vymušanuju kapitulacyju, «kab nadalej jaho šanavali i dziaciej jaho tym nie papinali». Ale daravańnie jon atrymaŭ tolki dziakujučy parucy hietmana Kanstancina Astrožskaha i inšych radnych panoŭ. Z hetaha času staŭleńnie da pierachodaŭ znaci na bok Maskvy stała kateharyčna nieciarpimym, i vypadki takija spynilisia.
Takim čynam, XV i pačatak XVI stahodździa atrymalisia vielmi napružanymi dla palityčnaj elity. Heta dapamahaje zrazumieć, čamu ŭ dalejšym i lićvinskaja, i rusinskaja šlachta prykładała aktyŭnyja namahańni, kab dasiahnuć kansalidacyi. Na heta spatrebiłasia jašče kala stahodździa. Prykładna ź pieršaj pałovy XVII stahodździa nieistotnym zrabiłasia, jakija karani mieŭ toj ci inšy šlachiecki rod. Usie jany mieli adnolkavyja kaštoŭnaści, prytrymlivalisia adnoj madeli pavodzin, a kali i varahavali pamiž saboj, to zusim nie na padstavie etničnaha pachodžańnia.
Ciapier čytajuć
Biełastok na vušach praź źniknieńnie aktyvista Vajciachoŭskaha, susieda pamierłaha špijona Usiera. A toj ciškom viarnuŭsia ŭ Biełaruś14
Kamientary