Ludvih Vithienštajn
z «Ab imaviernaści»
25.4.51.
638. «Ja nie mahu pamylacca ŭ hetym» — heta zvyčajny skaz, jaki słužyć dla vyjaŭleńnia imaviernasnaj vartaści vykazvańnia. A apraŭdvajecca jon tolki pry svaim štodzionnym užyvańni.
639. Ale da čaho jon, čort pabiary, prydatny, kali ja — jak było pryznana — mahu pamylicca ŭ im i, takim čynam, u vykazvańni, jakomu jon paklikany słužyć apiryščam?
640. Abo mnie daviadziecca skazać, što vykazvańnie vyklučaje peŭnaha rodu abmył?
641. «Jon skazaŭ mnie heta siońnia — u hetym ja nie mahu pamylacca». — Ale kali ŭsiotki heta akažacca pamyłkovym?! — Ci nia treba tut rabić adroźnieńnie ŭ sposabie, jak niešta «akazvajecca pamyłkovym»? — Jak tady davieści, što majo vykazvańnie było pamyłkovym? Usiotki tut vidavočnaść staić naŭsupierak vidavočnaści, i treba jašče vyznačyć, jakuju ź ich treba adkinuć.
642. A kali pajści śledam za rozdumam: ujavim, što źniačeŭku ja, tak by mović, abudziŭsia i skazaŭ «Ciapier ja naprydumlaŭ sabie, što mianie kličuć Ludvih Vithienštajn!» — chto b skazaŭ tady, što ja nie abudžusia jašče raz i nie pryznaju heta dziŭnaj fantazijaj, i h. d.
643. Možna, viedama, ujavić vypadak, i hetkija vypadki zdarajucca, kali paśla «abudžeńnia» ŭžo bolš nie sumniajucca ŭ tym, što było fantazijaj i što zapraŭdnaściaj. Ale hetki vypadak abo jahonaja mahčymaść nie dyskredytuje skazu «Ja nie mahu pamylacca ŭ hetym».
644. Inakš tady b usialakaje śćviardžeńnie nie paddałosia hetkaj dyskredytacyi?
645. Ja nie mahu pamylacca ŭ hetym, — ale mnie chočacca choć raz, z poŭnym pravam abo nie, pryznacca ŭ tym, što ja byvaŭ niekampetentnym.
646. Kali heta zdarałasia b zaŭsiody ci chacia b časta, to heta, reč jasnaja, całkam źmianiła b charaktar moŭnaj hulni.
647. Heta adroźnieńnie pamiž pamyłkaj, jakoj, tak by mović, adviedziena miesca ŭ hulni, i poŭnym parušeńniem praviłaŭ, jakoje zdarajecca ŭ vyhladzie vyklučeńnia z praviłaŭ.
648. Ja mahu i inšaha pierakanać u tym, što ja «ŭ hetym nie mahu pamylacca».
Ja skažu jamu: «Toj i toj siońnia pierad abiedam byli ŭ mianie i apaviali mnie heta i heta». Kali heta budzie dziŭnavatym, jon, mahčyma, spytajecca ŭ mianie: «Ci nie pamylajeśsia ty ŭ hetym?» Heta moža aznačać: «Ci heta peŭna adbyłosia siońnia pierad abiedam» abo «Ci pravilna ty zrazumieŭ ich?» — Lohka pabačyć, pry dapamozie jakich vykazvańniaŭ ja mahu pakazać, što ja nie pamyliŭsia ŭ časie, a taksama što ja pravilna zrazumieŭ apovied. Ale ŭsio heta nia zmoža pakazać, ci nia ja sam prydumaŭ usiu hetuju spravu abo ci nie prymroiłasia jana mnie ŭ śnie. Heta taksama nia zmoža pakazać, ci, mahčyma, nie amaŭlaŭsia ja ŭściaž. (Niešta padobnaje zdarajecca.)
649. (Ja adnojčy skazaŭ znajomamu — pa-anhielsku — forma hetaj halinki charakternaja dla halinak viazu [elm], što jon asprečyŭ. Paśla my prachodzili paŭź jasień, i ja skazaŭ jamu «Pahlań, tut jość halinki, pra jakija ja havaryŭ». Jon na heta: «But that's an ash» — i ja «I always meant ash when I said elm».)
650. Heta ŭsiotki aznačaje: mahčymaść pamyłki možna eliminavać u peŭnych (i častych) vypadkach. — Tak eliminujuć (što taksama važna) pamyłki ŭ padlikach. Tady, kali raźlik spraŭdzicca ŭ bieźličenny raz, nielha ŭžo skazać: «Adyli jahonaja pravilnaść tolki vielmi praŭdapadobnaja, — bo pamyłka ŭsio jašče moža ŭkraścisia». Tady prypuścim, što adnojčy padałosia, što vyjaviłasia pamyłka — čamu my nie pavinny padazravać tut pamyłku?
651. Ja nie mahu pamylacca ŭ tym, što 12ch12=144. I ciapier nielha supraćstavić matematyčnuju peŭnaść relatyŭnaj niapeŭnaści empiryčnych skazaŭ. Bo tady matematyčny skaz atrymvaŭsia b praz šerah dziejańniaŭ, jakija nijakim čynam nie adroźnivajucca ad dziejańniaŭ u astatnim žyćci i jakija ŭ roŭnaj stupieni padlahali b zabyćciu, zatušoŭvańniu, vyklikali abłudu.
652. Ci mahu ja ciapier paprarakavać, što ludzi nikoli nie adkinuć siońniašnich arytmetyčnych skazaŭ, nikoli nia skažuć, što jany adno ciapier daviedalisia, jak staić sprava? Ale chiba heta b nie apraŭdvałasia sumlevam z našaha boku?
653. Navat kali skaz 12ch12=144 biassprečny, usio adno pavinny być niematematyčnyja skazy, jakija nie biassprečnyja.
26.4.51.
654. Ale ŭ hetym možna sioje-toje asprečyć. Pa-pieršaje, «12ch12=etc.» jakraz i jość matematyčnym skazam i zhetul moža vynikać, što tolki takija skazy ŭžyvajucca ŭ hetym pałažeńni. A kali hetaja vysnova nieabhruntavanaja, to ŭsio adno pavinien isnavać akurat taki samy peŭny skaz, jaki apisvaje praces henaha abličeńnia, nia budučy, adnak, matematyčnym. — Ja maju naŭviecie skaz takoha kštałtu: «Pamnažeńnie «12ch12», kali jaho vykonvaje abaznany ŭ arytmetycy čałaviek, u pieravažnaj balšyni vypadkaŭ daje «144». Hetaha skazu nichto nie asprečyć, i jon, naturalna, nie matematyčny. Ale ci maje jon peŭnaść matematyčnaha?
655. Na matematyčny skaz jak by aficyjna nakładziena piačatka bieśpiarečnaści. H.zn. «Spračajciesia ab inšych rečach; heta ŭstanoŭlena, heta asiarodak, vakoł jakoha moža vieścisia vaša sprečka».
656. I hetaha nielha skazać ab skazie, što mianie kličuć Ludvih Vithienštajn. A taksama ab skazie, što tyja i tyja ludzi pravilna zrabili tyja i tyja vyličeńni.
657. Skazy matematyki, možna skazać, jość zastyhłymi faktami. — Skaz «Mianie kličuć...» nie taki. Ale z hledzišča tych, dla kaho, jak i dla mianie, heta nadzvyčaj, niepieraadolna vidavočna, jon taksama razhladajecca jak bieśpiarečny. I ŭ hetym niama biezrazvažnaści. Bo toje, što vidavočnaść hetaja nie pieraadolenaja, zamykajecca jakraz u tym, što nam nia treba padparadkoŭvacca supraćležnaj vidavočnaści. Dziakujučy hetamu my majem tut apiryšča nakštałt taho, što robić skazy matematyki bieśpiarečnymi.
658. Pytańnie «A chiba ty nia možaš ciapier pamylicca i, mahčyma, paśla daŭmiecca ŭ hetym» možna padstavić u kožny radok tablicy množańnia».
659. «Ja nie mahu pamylacca ŭ tym, što ja tolki ciapier paabiedaŭ».
Kali ja skažu niekamu «Ja tolki što paabiedaŭ», jon zmoža padumać, što ja iłhu abo što ciapier u mianie niešta nie ŭ paradku z hałavoj, ale jon nie padumaje, što ja pamylajusia. Prypuščeńnie, što ja mahu pamylacca, tut nia maje sensu.
Ale heta nia tak. Ja mahu, naprykład, praspać abied i, ničoha nia viedajučy, praspaŭšy paru hadzinaŭ, padumać, što ja tolki što padjeŭ.
Tym nia mienš, ja rablu adroźnieńnie pamiž roznymi vidami pamyłki.
660. Ja mahu spytać: «Jak ja mahu pamylacca ŭ tym, što mianie kličuć Ł.V.?» I ja mahu skazać: ja nie ŭjaŭlaju, jak heta było b mahčyma.
661. Jak ja mahu pamylicca ŭ prypuščeńni, što ja nikoli nia byŭ na Miesiacy?
662. Kali b ja skazaŭ «Ja nie byvaŭ na Miesiacy — ale ja mahu pamylacca», to heta było b durnotaj.
Bo sama dumka, što mianie možna było padčas snu i pry dapamozie nieviadomych srodkaŭ pieravieźci tudy, nie davała b mnie prava kazać tut ab mahčymaj pamyłcy. Ja niapravilna hulaju ŭ hulniu, kali rablu heta.
663. Ja maju prava skazać: «Ja nie mahu pamylacca, navat kali ja pamylajusia».
664. Dylema: ci zasvoić u škole, što ŭ matematycy jość pravilnym i što niapravilnym, ci zajavić samomu sabie, što ja nie mahu pamylacca ŭ niečym.
665. Ja dadaju tut niešta asablivaje da taho, što paŭsiudna ŭstanoŭlena. [...]
Ź niamieckaj pierakłaŭ Valerka Bułhakaŭ
Kamientary