150 hadoŭ nazad, u noč na 23 studzienia 1863 hoda, uspychnuła paŭstańnie suprać Rasii
Kalinoŭski, hieroj Biełarusi, i paradoksy historyi: «Baraćba nie moža być kułuarnaj».
U Biełarusi jaho ŭznačaliŭ jaho narodžany kala Biełaviežskaj puščy Kanstancin Kalinoŭski. Pravadyr Paŭstańnia 1863-ha pajšoŭ na viernuju śmierć, ale staŭ nacyjanalnaj lehiendaj.
Nas adździalaje ad jaho 150 hadoŭ — nie takaja i vialikaja časavaja adlehłaść. Kab los i historyja skłalisia inačaj, Kalinoŭski, narodžany ŭ 1838-m, moh by dažyć da niezaležnaści Biełarusi. Mo i dola Biełaruskaj Narodnaj Respubliki była b inakšaj, kab u 1918-m na čale jaje staŭ patryjarch vyzvolnaha ruchu, žyvaja lehienda — 80-hadovy Načalnik paŭstańnia.
Kalinoŭski — unikalnaja asoba. Jon byŭ vajarom i intelektuałam, vajarom-intelektuałam. Jahonaja «Mužyckaja praŭda» była pieršaj, ašałamlalnaj na toj čas sprobaj rabić pieryjadyčnaje vydańnie pa-biełarusku.
Reakcyja carskich uładaŭ na paŭstańnie stvaryła pieradumovy dla raźvićcia biełaruskaha nacyjanalizmu.
Lehienda Kalinoŭskaha žyvie. Imiem Kalinoŭskaha nazvała Kastryčnickuju płošču moładź u časie pratestaŭ paśla prezidenckich vybaraŭ 2006-ha. Chłopcy robiać tatuiroŭki z partretam «Kastancina Vikiencija». Čamu? Pasprabujem razabracca.
Čamu paŭstańnie Kalinoŭskaha tak aktualna ŭsprymajecca siońnia i vyklikaje žyvyja dyskusii? Adkazvaje fiłosaf Valer Bułhakaŭ.
«Naša Niva»: Ci adyhrała paŭstańnie 1863 hoda niejkuju rolu va ŭźniknieńni biełaruskaha ruchu?
Valer Bułhakaŭ: Paŭstańnie viało da kryštalizacyi biełaruskaha ruchu. Vyklikany im palityčny vybuch naradziŭ biełaruski nacyjanalizm. Kalinoŭski nie byŭ jaho rodapačynalnikam, ale praz svaje revalucyjnyja prakłamacyi jon zakłaŭ novy typ hramadskaj aktyŭnaści.
«NN»: Što majecca na ŭvazie?
VB: Kalinoŭski svajoj «Mužyckaj praŭdaj» pradvyznačyŭ peŭnyja madeli pracy z hramadstvam u varunkach palityčnaj niesvabody. Jon pakazaŭ, što navat u samych zmročnych umovach važna dachodzić da samaha prostaha čałavieka, a nie zamykacca na «vysokich», «elitarnych» asiarodździach.U hetym sensie Kalinoŭski — całkam sučasny dziejač, jaki cudoŭna razumieŭ, što baraćba za svabodu i demakratyju nie moža być kułuarnaj.
«NN»: Tak, u paŭstańni Kalinoŭskaha braŭ udzieł małady Francišak Bahuševič, paśla vydatny paet, advakat i aŭtar znakamitaha «Nie vyrakajciesia ž movy našaj biełaruskaj, kab nie ŭmiorli». A ci źmianiłasia paśla paŭstańnia palityka caryzmu adnosna biełarusaŭ?
VB: Paŭstańnie vyklikała rost cikavaści da Biełarusi, jakaja stała adnym z teatraŭ bajavych dziejańniaŭ, a taksama pastaŭščykom vajskovaj siły.
Paśla paŭstańnia Biełaruś stała ŭsprymacca tak, jak my razumiejem jaje ciapier: jak vializnaja kraina, ad Čarnihava i da Bieraścia, ad Biełastoka i da Smalenska, ad Dźvinska i da Pinska, nasielenaja etničnymi biełarusami, jakija havorać pa-biełarusku.Pryčym historyja rasparadziłasia tak, što da vypracoŭki novaha, etničnaha razumieńnia biełaruskaści prykłali ruku ideałahičnyja supierniki Kalinoŭskaha — tahačasnyja «zachodnierusisty» na čale ź Michałam Kajałovičam — u adkaz na idei paŭstańnia.
Paŭstańnie vyklikała nadzvyčajnuju palityzycyju i radykalizacyju tahačasnaha intelektualnaha asiarodździa.
Kab ničoha takoha padobnaha nikoli nie paŭtaryłasia, impierskija ideołahi imknulisia razburyć palityčnaje i kulturnaje adzinstva krajovaj elity daŭniejšaj Rečy Paspalitaj etničnymi arhumientami.Tahačasnaja rasijskaja navuka zrabiła ŭsio, kab polskaść, jakaja hruntavałasia na šyrokich hramadzianskich padmurkach, razumiełasia tolki ŭ vuzkim etničnym sensie. Dla palakaŭ heta varažyła katastrofu: jašče niadaŭna Viciebsk i navat Smalensk usprymalisia jak polskija harady, a ciapier vyjaŭlałasia, što ruskija (ukrainskija abo biełaruskija) vioski znachodzilisia za 70—100 kiłamietraŭ ad Varšavy.
«NN»: U hetym sensie «palityčnymi palakami» byli i ŭsie tahačasnyja nasielniki biełaruskich dy ŭkrainskich ziemlaŭ?
VB: Kali havorka pra katalickuju i ŭnijackuju elitu, to biezumoŭna tak. U pravasłaŭnych biełarusaŭ polkaść niščyłasia chutčej, ale formuła «pravasłaŭny palak» ni ŭ jakim razie nie vynachodka sacyjalistyčnaj Polščy. Padčas vajny 1812 pravasłaŭnaja elita Mahilova stanaviłasia na francuzski bok i maryła ab adasableńni ad Rasii. U centry krainy hety duch zachoŭvaŭsia i praz 50 hadoŭ: u 1850-ja minskich himnazistaŭ ssyłali ŭ sałdaty za demanstracyjnaje padkreślivańnie svajoj polskaści.
«NN»: Vychodzić, paŭstańnie — pavarotnaja padzieja ŭ historyi biełaruskaj nacyi i dziaržaŭnaści. Reakcyja carskich uładaŭ na paŭstańnie stvaryła pieradumovy dla raźvićcia biełaruskaha nacyjanalizmu. Ułady ŭ adkaz na paŭstańnie stali zmahacca z «ducham polskaści» i «pieražytkami litoŭskaści», u vyniku biełarusy zrazumieli, što jany na samoj spravie adroźnivajucca i ad palakaŭ i ad rasiejcaŭ. Da taho ž, rasijskija ŭłady pahadzilisia z nazvaj «Biełaruś» dla našych ziamiel iznoŭ ža, kab jana vycisnuła staruju, «niebiaśpiečnuju» nazvu «Litva». I taja nazva «Biełaruś» pryžyłasia. Kali b nie paŭstańnie, to i nazva «Biełaruś» mahła b nie zamacavacca, i asiarodździe nie radykalizavałasia. Voś takija paradaksalnyja nastupstvy časam majuć histaryčnyja padziei... Cikava, što savieckaja histaryčnaja kancepcyja taksama padavała Kalinoŭskaha jak hieroja.
VB:
Savieckaja palityka histaryčnaj pamiaci była supiarečlivaj i nadzvyčaj chłuślivaj. Kalinoŭskamu «paščaściła», bo jon byŭ paŭstancam, a ŭ vyniku ŭzbrojenaha paŭstańnia sami balšaviki zachapili ŭładu.Tamu nieŭzabavie paśla kastryčnickaj revalucyi, u 1920-ja, jamu było adviedziena peŭnaje miesca ŭ nacyjanalnym panteonie Savieckaj Biełarusi — u jakaści hieroja druhoha ci chutčej treciaha płana. Ź jaho imiem była źviazanaja peŭnaja industryja — vulicy Kalinoŭskaha, partrety, litaraturnyja tvory. Pryčym zaličeńnie ŭ panteon było b užo niemahčymaje ŭ 1930-ja abo 1940-ja hady praz unutranuju transfarmacyju savieckaj sistemy. Na ščaście, tradycyja była zakładziena raniej i zaskaruzłaja savieckaja sistema ŭžo nie znajšła ŭ sabie sił vykraślić Kalinoŭskaha z aficyjnaha kanonu pamiaci.
Palityka pamiaci ŭ ciapierašniaj Biełarusi padobnaja da savieckaj. Praŭda, aficyjny dyskurs ciapier uschvalaje nie revalucyjnyja paŭstańni, a rečy całkam supraćlehłyja — stabilnaść i palityčnuju pierajemnaść.Tamu niekatoryja siońniašnija ideołahi topčuć nahami Kalinoŭskaha. «Koniečno, prazdnovať tut niečieho, poskolku etot ekstriemistskij bojevoj listok [«Mužyckaja praŭda»], izdavavšijsia hruppoj polskich radikałov, nie diełajet čiesti ni našiej litieraturie, ni publicistikie», — piša hałoŭny redaktar časopisa Administracyi prezidenta «Biełaruskaja dumka» Vadzim Hihin.
«NN»: Dziela čaho heta robicca?
VB: Nacyjanalnaja pamiać preparujecca i ačyščajecca ad usich piersanažaŭ z ducham miaciežnaści, paŭstanckaj ramantyki. Stvarajecca prarasijskaja viersija biełaruskaj historyi, jaje hieroi pa vyznačeńni nie mohuć procistajać uładzie, pahatoŭ sa zbrojaj u rukach. Simptamatyčna, što adzinaj dziaržaŭnaj uznaharodaj, jakuju Łukašenka skasavaŭ za čas svajho kiravańnia, byŭ orden Kalinoŭskaha.
Samyja viadomyja vykazvańni Kalinoŭskaha
● Nie narod dla ŭrada, a ŭrad dla naroda.
● Dyk siejcie ž, dzieciuki, jak pryjdzie para, poŭnaju rukoju — nie škadujcie pracy,— kab i mužyk byŭ čałaviekam volnym, jak jość na calutkim śviecie.
● U nas, dzieciuki, sudy — heta voŭčaja jama, dzie nie raźbirajuć, ci za taboj praŭda, ci nie. Biaśpieki nijakaj niama, chto dužejšy, toj i hłumić; a vojska to nie dla taho trymajuć, kab abierahaci kožnaha ad złych ludziej, a dla taho, kab nie pazvolić narodu i zastahnać, kali paznaje svaju niavolu, kali zhledzicca, što dziaruć ź jaho nad siły.
(Z «Mužyckaj praŭdy», jakaja vydavałasia paŭstancami ŭ lasach)
● Z-pad šybienicy maskoŭskaj prychodzić mnie da vas pisaci, i moža raz astatni. Horka pakinuć ziamielku rodnuju i ciabie, darahi moj narodzie. Hrudzi zastohnuć, zabalić serca, — ale nie žal zhinuć za tvaju praŭdu.
Prymi, narodzie, pa ščyraści majo słova pradśmiertnaje, bo jano jak z taho śvietu tolki dla dabra tvajho napisana.
Niama ž, bratki, bolšaha ščaścia na hetym śviecie, jak kali čałaviek u hałavie maje rozum i navuku. Tady jon tolki moža žyć u bahaćci, praŭdzie, tady jon tolki, pamaliŭšysia Bohu, zasłužyć nieba, kali zbahacić navukaj rozum, razaŭje serca i radniu cełuju sercam palubić. Ale jak dzień z nočču nie chodzić razam, tak nie idzie razam navuka praŭdzivaja ź niavolaj maskoŭskaj. Dapokul jana ŭ nas budzie, u nas ničoha nie budzie, nie budzie praŭdy, bahactva i nijakaj navuki, — adno nami, jak skacinaj, varočać buduć nie dla dabra, ale na pahibiel našu.
Bo ja tabie z-pad šybienicy kažu, Narodzie, što tady tolki zažyvieš ščaśliva, kali nad taboju Maskala ŭže nie budzie.
Tvoj słuha Jaśka-haspadar z-pad Vilni.
(«Listy z-pad šybienicy», napisanyja z turmy)
Hladzi taksama: Słovy pra «siakieru nad kałyskaj šlachieckaha dziciaci» prypisali Kalinoŭskamu vorahi
«Jana nie vyhladała ščyraj, była ŭ mascy». Paŭlučenka pra sustreču Kaleśnikavaj ź biełaruskimi žurnalistami10
Kamientary