U internecie źjaviłasia navina pra śviežaadkryty archiŭny «Dapamožnik» pa pošuku prodkaŭ.
Ale ŭ našaj častcy śvietu ci nie kožny moža znajści proźviščy svajakoŭ i ŭ bolš sumnaj maštabnaj bazie dadzienych «Miemaryjał». A dla tych, chto rašyŭsia razabracca, pra što maŭčyć jaho siamiejnaja pamiać, ŭ Minsku dziejničaje Škoła pošuku infarmacyi pra represavanych.
Arhanizavaŭ jaje archivist i historyk Dźmitryj Drozd. Mietodyki pošuku represavanych svajakoŭ, jakija jon prapanuje, zasnavanyja ŭ mnohim na jaho asabistym dośviedzie.
«Stvareńnie Škoły natchniła, i ja staŭ pisać u KDB, u prakuraturu — paŭsiul, — raskazvaje archivist. — I staŭ dasyłać vialiki śpis asobaŭ, pra jakich šukaju źviestki.
Kaniečnie, daviedacca pra susiedziaŭ, dalokich svajakoŭ vielmi ciažka — bo amal niemahčyma dakumientalna dakazać svaju rodnaść ź imi.
Ale taksama ciažka atrymać dostup i da spravy navat na blizkich svajakoŭ: u adkaz časta prychodzić adpiska «Oznakomlenije nie priedusmotrieno diejstvujuŝim zakonodatielstvom».
Ale ja budu damahacca, kab mnie dazvolili znajomicca sa spravami ŭsio adno, — kaža Źmicier. — Bo pa zakonie ab archiŭnaj dziejnaści, kali spravie bolš za 75 hadoŭ, jana pavinna być adkryta dla hramadskaha aznajamleńnia. To bok usie dakumienty, napisanyja da 1941-ha hoda, užo pavinny byli akazacca ŭ ahulnadastupnych archivach».
«Mianie ŭ archivie KDB cikaviać spravy na maich svajakoŭ jašče z 1920 hoda! Jakaja moža być u ich sakretnaja infarmacyja?! Prosta ludzi nie chočuć, kab my hetyja spravy čytali!..
Kožny rana ci pozna pačynaje bicca hałavoj ab hetu ścianu — tamu treba mianiać sistemu. Usie spravy da 1941 hoda pavinny być pieradadzienyja ŭ ahulnadastupnyja archivy. My budziem damahacca raspracoŭki novaha zakona ab archiŭnaj dziejnaści», — kaža Drozd.
U prykład Źmicier pryvodzić vilenski archiŭ KDB — Asoby archiŭ Litvy. Jon znachodzicca ŭ tym ža budynku, dzie i litoŭskija śpiecsłužby:
«Nichto nie spytaŭ, kudy ja idu, nijakich dakumientaŭ nie spytali. Namieśnica dyrektara sustreła ledźvie nie abdymkami: «Ja daŭno čakaju, kali da mianie pryjduć biełarusy!» U archivie zachoŭvajucca dakumienty 1939-1991 hadoŭ, i tam zusim niama sakretnych spraŭ. Dajuć navat asabistyja spravy na luboha supracoŭnika KDB. My pavinny ruchacca da taho ž».
Dla sproby ŭ vilenskim archivie Źmicier zamoviŭ spravy Michała Vituški i Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha:
«Tam, časopisy, listy — usio, što kanfiskavali. Tysiačy arkušaŭ! Ja ŭjaŭlaju, što ŭ nas lažać na kožnaha padśledčaha takija ž toŭstyja spravy… Heta ž i rukapisy, i čarnaviki! Kolki nam adkryjecca pra piśmieńnikaŭ 30-ch hadoŭ!»
Źmicier Drozd z kalehami z «Biełaruskaha dakumientacyjnaha centra» stvaraje bazu dadzienych pa sučasnych represijach: jany źbirajuć, adličboŭvajuć i zachoŭvajuć dakumienty. Ale ź niadaŭniaha času centr staŭ kiravacca i ŭ archiŭnuju dziejnaść, zajmacca historyjaj represij:
«My chočam pieratvarycca ŭ sučasny, usim dastupny archiŭ. Užo stvaryli pošukavik — adzinuju sistemu pošuku represavanych va ŭsich bazach u internecie: prosta ŭvodzicie proźvišča — i atrymlivajecie vynik.
Pasprabujem taksama supracoŭničać ź litoŭskim archivam, ukrainskimi archivami — šukać tam infarmacyju pra biełarusaŭ, — kaža Drozd. —
Ale hłabalnaja naša meta — źmianić sistemu, pasprabavać damahčysia, kab našy archivy adkryli.
My chočam zrabić sistemu bolš čałaviečnaj: kab archivy śpiecsłužbaŭ byli pieradadzienyja ŭ ahulnadastupnyja archivy, a ahulnadastupnyja archivy dazvolili ludziam jak minimum fatahrafavać, pracavać bolš pa-jeŭrapiejsku.
Bo Biełaruś zastajecca apošniaj krainaj, dzie nie dazvalajuć fatahrafavać u archivach. Va ŭsich susiedziaŭ užo dazvalajuć, navat u Rasii! Heta prosta nievierahodna. Heta, zdajecca, drobiaź, jakaja nastolki, tym nie mienš, tarmozić histaryčnuju navuku ŭ Biełarusi! Ludzi siadziać i mnohija prosta ad ruki pierapisvajuć hetyja dakumienty. Viečna čarha ŭ archivie… A nakolki heta palepšyć jakaść našych daśledavańniaŭ! Zamiest taho, kab pładzić pamyłki: ja niapravilna pračytaŭ i daŭ u svajoj knizie niapravilnuju cytatu — prosta sfatahrafavaŭ, raźmiaściŭ pryhoža ŭ knizie aryhinalny fotazdymak.
Tut prablema ŭ tym, što biełaruskija archivy — płanavaja haspadarka. U ich jość płany pa apracoŭcy zapytaŭ, pa abjomach zamoŭlenych skanaŭ. Kali ludzi buduć fatahrafavać, to archivy straciać zarobak za skanavańnie», — tłumačyć Drozd. —
Ale archivy pavinny całkam pracavać za dziaržaŭnyja datacyi, bo heta — zdabytak naroda! Jany nie musiać zarablać hrošy. Jany musiać vykonvać zapyty, ale nie musiać zarablać dla dziaržavy, chiba dla siabie».
Dzie šukać, kudy pisać. Jak šukać infarmacyju pra represavanych: parady Źmitra Drazda
- 1. Internet: z hetaha varta pačynać. Drozd raić najpierš sajt «Miemaryjał», jaki dapamoh jamu samomu.
- Kniha «Pamiać» pa svaim horadzie abo rajonie. U niekatorych vypuskach źmieščana infarmacyja pra represavanych, pryčym časam taja, jakoj nie vałodaje i siamja paciarpiełaha. Ludmiła, udzielnica Škoły pošuku infarmacyi pra represavanych, raskazała, što hod naradžeńnia represavanaha dzieda vypadkova daviedałasia z knihi «Pamiać» pa Žytkavickim rajonie.
- Archivy. Źviestki pra raskułačanych na terytoryi Biełarusi možna znajści ŭ Nacyjanalnym archivie RB i ŭ abłasnych archivach. U mnohich ź ich jość bazy dadzienych pa represavanych, raskułačanych, vyviezienych u Hiermaniju… Tamu źviartajciesia da śpiecyjalistaŭ u čytalnaj zale, jany dapamohuć znajści patrebnuju infarmacyju.
Naprykład, u Nacyjanalnym archivie (jon znachodzicca ŭ budynku Nacyjanalnaj biblijateki) jość elektronnaja baza dadzienych «Nieabhruntavana represavanyja hramadzianie Biełarusi». Možna napisać zapyt, i supracoŭniki archiva pašukajuć, ci jość hety čałaviek u bazie. Pry stanoŭčym vyniku vy atrymajecie infarmacyju pra miesca pražyvańnia, uzrost, adukacyju i inšyja źviestki pra svaich rodnych.
Imia ŭ bazie mohuć i nie znajści, ale heta nie značyć, što čałaviek nie byŭ represavany ci pra jaho nie zastałosia źviestak — a prosta KDB pieradaŭ archivu tolki častku dadzienych. Mahčyma, źviestki pra vašaha svajaka nie byli pieradadzienyja.
Kali proźvišča ŭ bazie represavanych nie znajšli, pašukajcie fondy, datyčnyja vašaj miascovaści: sielsavieta, rajvykankama i h.d. Časta ŭ ich zachoŭvajucca jakraz patrebnyja dakumienty: śpisy ludziej, abkładzienych indyvidualnym padatkam, pazbaŭlenych vybarčych pravoŭ, raskułačanych. Taksama možna znajści skarhi na niespraviadlivaje abychodžańnie.
Bolš padrabiazna daviedacca pra los raskułačanych, a taksama atrymać źviestki pra aryštavanych i asudžanych mahčyma praz zapyty ŭ MUS i KDB.
4. Dziaržorhany. Kali vy šukajecie infarmacyju pra raskułačanych, treba pisać zvaroty ŭ infarmacyjnyja centry Ministerstva ŭnutranych spraŭ. Kali vašych svajakoŭ asudzili pa artykule, to infarmacyjaj pra ich vałodaje KDB. Kali ŭ siamji nie pamiatajuć abvinavačańnie, adpraŭlajcie zvaroty (elektronnyja ci papiarovyja) va ŭsie orhany. I adniekul urešcie atrymajecie adkaz.
Pačynać možna ź biełaruskich KDB i infarmacyjnaha centra MUS. Kali tam nie znojdziecca materyjałaŭ pra vašych svajakoŭ, možna napisać u orhany krainy, kudy svajaki mahli być vysłanyja. Najpierš, u Rasiju: u FSB i infarmacyjny centr MUS. Uvohule, kali vy šukajecie vysłanych (niavažna, raskułačanych ci asudžanych), lepš adpraŭlać adrazu dva zvaroty: adzin tudy, adkul byŭ vysłany čałaviek, druhi tudy, kudy jon trapiŭ u vysyłku.
«Nie treba bajacca azadačyć čynoŭnikaŭ, znajści nieabchodnyja źviestki — ichniaja praca», — papiaredžvaje Źmicier Drozd. Nie viedajučy, kudy vysłali jaho svajakoŭ, jon adpraviŭ zapyty ŭ biełaruskija MUS i KDB, a atrymaŭšy admoŭnyja adkazy, rašyŭ pisać pa miescy vysyłki. Ale miesca było nieviadomaje, i daśledčyk adpraviŭ adnatypnyja zapyty ŭ infarmacyjnyja centry MUS 20 uschodnich i paŭnočnych abłaściej Rasii. I paśla 19 admoŭnych adkazaŭ narešcie atrymaŭ stanoŭčy: sprava svajakoŭ była znojdzienaja ŭ Archanhielsku. Adtul Drazdu dasłali padrabiaznuju daviedku pra vysłanych.
Kali rehijon vysyłki stanie jasny, možna napisać taksama ŭ tamtejšy abłasny archiŭ i archiŭ ZAHS, dzie mahli zachavacca zapisy pra śmierć vašych rodnych. «Savieckaja sistema była vielmi biurakratyčnaj: biez papierki čałaviek nie moh pamierci», — kaža Drozd.
U kožnym zapycie ŭ dziaržorhan vam nieabchodna: 1) vykłaści ŭsiu najaŭnuju infarmacyju pra čałavieka, jakoha vy šukajecie; 2) patłumačyć, jakija rodnasnyja suviazi źviazvajuć vas z represavanym — daviedka nadajecca tolki svajaku; 3) paprasić kopii najaŭnych dakumientaŭ — lepš prasić pra heta adrazu ž, u pieršym liście.
Adrasy i kantakty ŭsich padraździaleńniaŭ MUS, KDB, FSB jość u internecie.
Źmicier Drozd prapanuje svaju dapamohu i kansultacyi ŭ fejsbuku, pa elektronnaj pošcie [email protected] i pa telefonie + 375 29 670 29 23.
Kamientary