Kniazi i sialanie: pieršyja biełaruskija aŭtaŭłaśniki

Bienc, Piežo, Ford

Užo pierasiekli Jeŭropu čyhunki, ale na vakzał pasažyry ŭsio roŭna dabiralisia na «aŭsianym matory», nie było zamieny kaniu. Mnohija inžyniery sprabavali vykarystoŭvać dla suchaputnych ekipažaŭ paravy ruchavik. Časam takija sproby mieli pośpiech, ale, tym nie mienš, hruvastki dy niazručny ŭ ekspłuatacyi paravik byŭ nieprydatny dla hetaj mety, niahledziačy na ŭsie svaje «konskija siły».

A sučasny aŭtamabil svaim naradžeńniem abaviazany źjaŭleńniu kampaktnaha i ŭniviersalnaha ruchavika ŭnutranaha zharańnia. Na prava nazvać siabie «baćkam» aŭtamabila pretendavali bolš za sto čałaviek u mnohich krainach śvietu. Hetaja sprečka nie skončana i siońnia. Jak by tam ni było, u 1885—1886 hadach pieršyja aŭtamabili źjavilisia ŭ Hiermanii (Karł Bienc i Hotlib Dajmler), u 1889—1890 — u Francyi (Arman Piežo), u 1892—1893 — u ZŠA (Hienry Ford).

U Rasijskuju impieryju pieršy aŭtamabil — prypłyŭ. Uvosień 1891-ha ŭ adeskim porcie vyhruzili dvuchmiesny samachodny ekipaž firmy «Panar-Levasor» z ruchavikom «Dajmler» u 2 konskija siły (dla prykładu: sučasnaje aŭto siaredniaha kłasa maje ruchavik mahutnaściu 100—200 konskich siłaŭ). Jaho nabyŭ u Francyi redaktar haziety «Odiesskij listok» Vasil Naŭrocki. Praz try hady na ŭłasnym aŭto staŭ raźjazdžać adzin maskoŭski kupiec, a 9 žniŭnia 1895 hoda pieršy aŭtamabil ubačyli pieciarburžcy. Heta byŭ čatyrochmiesny «Matorvahien» architektara Žyharava. Pry vazie krychu bolš za 800 kh hety aŭtamabilčyk raźvivaŭ chutkaść da 25 viorst u hadzinu (kala 26,5 km/h).

1895

Na darohach Biełarusi pieršy aŭtamabil atrymaŭ «prapisku» ŭ 1895 hodzie. Mienavita tady Kovienskaja akruha šlachoŭ znosin, u jakuju ŭvachodzili i ŭsie biełaruskija hubierni, akramia Mahiloŭskaj, nabyła techničnuju navinku.

Paśla hetaha kolkaść aŭtamabilaŭ rasła davoli chutka. Źjavilisia jany i ŭ asabistym karystańni. Niahledziačy na toje, što aŭto było darahim zadavalnieńniem, siarod ich uładalnikaŭ u Biełarusi možna znajści pradstaŭnikoŭ usich słajoŭ hramadstva — ad arystakrataŭ da sialan. Dźvie mašyny byli ŭ Radziviłaŭ u Niaśvižy. Dva aŭtamabili znachodzilisia ŭ rasparadžeńni kniahini Iryny Paskievič u homielskim majontku: francuzski «Reno» i amierykanski šaścicylindravy «Rea». Miarkujučy pa zapiscy akanoma, navat u krasaviku 1918 hoda abodva aŭtamabili byli ŭ spraŭnym stanie, ale z adsutnymi zapčastkami, «raskradzienymi balšavikami».

Dvuma aŭtamabilami — 50-silnym «Miersiedesam», nabytym u 1912 hodzie, i 20-silnym «Biencam», nabytym na hod raniej, vałodaŭ haspadar majontka Justynijanava Drysienskaha pavieta Ivan Hrabnicki. U Minskim paviecie aŭtamabilem vałodaŭ sielanin Ryhor Rakaŭ, a ŭ Viciebskim inšy sielanin, Ryhor Cierachaŭ, mieŭ «Bienc» u 16 konskich sił.

Pavialičyć

Nie mienš strakatym za skład pieršych uładalnikaŭ aŭtamabilaŭ byŭ biełaruski aŭtapark. Akramia vyšejzhadanych marak, u biełaruskich haradach, miastečkach i pamieščyckich majontkach možna było sustreć i niamieckija «Dajmlery», «Opieli» dy «Arhusy», i italjanskija «Fijaty», i amierykanskija «Fordy» dy «Ołdsmabili», i francuzskija «Łaren-Dzitrychi», «Panar-Levasory», «Bierlijo» dy «Dyjon-Butony».

Matacyklisty: mašynisty, ziemlamiery, lekary

Siarod uładalnikaŭ matacykłaŭ panavała nie mienšaja raznastajnaść. Siarod ich možna było sustreć mašynista Libava-Romienskaj čyhunki A. H. Aramoviča ź Minska na matacykle «Rasija» ryžskaha zavoda Lejtniera, viciebskaha hubiernskaha ziemlamiera D. K. Rybčynskaha na matacykle «Terod», viciebskaha paviatovaha lekara K. I. Urbanoviča na matacykle maskoŭskaha zavoda «Duks» i šmatlikich inšych hramadzian samaha roznaha sacyjalnaha stanu i prafiesijnych zaniatkaŭ.

Pavialičyć

Siońnia ciažka ŭjavić, jaki efiekt na abyvaciela rabiŭ cud techniki, što abychodziŭsia biez zvykłych žyvych konskich siłaŭ.

Jak reahavali babrujskija panienki, bačačy paručnikaŭ 158-ha piachotnaha Kutaiskaha pałka Łapuchina i Pimienava, što raźjazdžali pa horadzie na ŭłasnych matacykłach!

Zrešty, bravym armiejcam moh skłaści kankurencyju staradarožski kupiec Jakaŭ Iljič Viejsbram sa svaim trochkołavym aŭtamabilem «Cykłamier».

Tahačasnuju situacyju sa składam aŭtamabilnaha i matacykletnaha parka možna acharaktaryzavać adnaznačna — našeście «inšamarak». Ale pry hetym kala dvuch dziasiatkaŭ fabryk i zavodaŭ, časam nievialikich majsterań sprabavali naładzić vypusk aŭtamabilaŭ u carskaj Rasii. Najbolšych pośpiechaŭ damahłosia Aŭtamabilnaje adździaleńnie ryžskaha Rasijska-Bałtyjskaha vahonnaha zavoda. Z 1909 pa 1915 hod zavod vypuściŭ kala 1200 aŭtamabilaŭ roznaha pryznačeńnia, jakija atrymali pryznańnie jak u Rasii, tak i za miažoj. Na biełaruskich ziemlach «Rusa-Bałty» vykarystoŭvalisia jak mašyny vajskovaha viedamstva i kazionnych ustanoŭ. Pry hetym cikava, što pakul nie vyjaŭlena anivodnaha pryvatnaha ŭładalnika aŭtamabilaŭ hetaj marki.

Pieršuju knihu pra aŭto napisali ŭ Baranavičach

Vajskoŭcy adrazu źviarnuli ŭvahu na takuju navinku, jak aŭtamabil. Jašče ŭ 1897 hodzie ŭ Hrodzienskaj hubierni padčas Biełastockich manieŭraŭ aŭtamabili prajšli pieršuju pravierku na prydatnaść da słužby.

Pavialičyć

Z 1910 hoda ŭ składzie vajskovych čyhunačnych bataljonaŭ jeŭrapiejskaj častki Rasijskaj impieryi pačałosia farmavańnie dadatkovych aŭtamabilnych rot. U Biełarusi taki čyhunačny bataljon z aŭtamabilnaj rotaj raźmiaščaŭsia ŭ Baranavičach. Mienavita hetaj akaličnaści my abaviazany źjaŭleńniem pieršaj knihi pra aŭtamabili, vydadzienaj u Biełarusi. Jaje aŭtar, kapitan Arłoŭ, nazvaŭ svaju pracu pa-vajskovamu dakładna: «Aŭtamabilnaja sprava. U dačynieńni da prahramy aŭtamabilnaha kłasa vučebnaj kamandy čyhunačnaha bataljona».

Mieli svaje aŭtamabili i cyvilnyja viedamstvy. Dva 25-silnyja aŭtamabili firmy «Kiejs» naležali Rečyckaj paviatovaj ziemskaj upravie. Minskaha hubiernatara na ciomna-sinim «Biency» vaziŭ šafior Uładzimir Bylinin. A 22 kastryčnika 1914 hoda padčas druhoha naviedvańnia Minska impierataram Mikałajem II kartež ź niekalkich aŭtamabilaŭ prajšoŭ ad Bresckaha vakzała da doma hubiernatara na Sabornaj płoščy. Na pieršym aŭto jechaŭ hubiernatar Alaksiej Hirs, na druhim — car, a dalej išli aŭtamabili śvity.

Pieršaja aŭtaavaryja na vulicy Padhornaj

Cikavaja staronka — vykarystańnie aŭtamabila ŭ jakaści hramadskaha transpartu. Padobna na toje, što našy prodki adrazu dobra zrazumieli: «Aŭtamabil — nie raskoša, a srodak pieramiaščeńnia». U 1906 hodzie minčuk Ivan Fiodaraŭ źviarnuŭsia ŭ haradskuju ŭpravu z prośbaj dazvolić jamu pieravozku na aŭtamabili pasažyraŭ. I taki dazvoł jon atrymaŭ.

Ale toj ža Fiodaraŭ staŭ vinavatym u pieršaj viadomaj u Minsku aŭtakatastrofie. 20 žniŭnia 1906 hoda jahonaja mašyna — šaścimiesny «Miersiedes» — na Padhornaj vulicy (ciapier vulica Karła Marksa) urezałasia ŭ telehrafny słup. Adbyłosia heta na ŭčastku pamiž ciapierašnimi vulicami Čyrvonaarmiejskaj i Janki Kupały — na stromkim spusku da parku Horkaha. Pasažyraŭ vykinuła na bruk, pry hetym adzin ź ich byŭ śmiarotna paranieny.

Paśla pieršaha, nie vielmi ŭdałaha dośviedu taksamatorny ruch u Minsku adnaviŭsia tolki ŭvosień 1912 hoda. U 1913-m u rasparadžeńni minčukoŭ było šeść aŭtamabilaŭ-taksi marak «Ovierłend», «Darak», «Miersiedes», «Ołdsmabil», «Ford» i «Opiel» mahutnaściu ad 20 da 35 konskich siłaŭ. Haradskaja ŭprava pryznačyła i śpiecyjalnaje miesca stajanki taksamatoraŭ — la skviera na rahu vulic Zacharjeŭskaj i Pietrapaŭłaŭskaj, pobač z haradskim teatram (ciapier Teatr imia Janki Kupały).

Pavialičyć

Jak źjavilisia maršrutki

U kancy 1913 hoda minčuk Vyhocki źviarnuŭsia ŭ haradskuju dumu pa dazvoł puścić aŭtobus na 20 čałaviek dla pieravozki pasažyraŭ pa horadzie i vakolicach. A ŭviesnu 1914 hoda pamiž centram horada i Kamaroŭkaj (tady — haradskoj uskrainaj) pačaŭ kursiravać šaścimiesny maršrutny aŭtamabil. Pačałosia vykarystańnie aŭtamabilaŭ i dla dalokich mižharodnich pieravozak. Rehularnyja rejsy ŭ pačatku stahodździa źviazvali Kamianiec, Žabinku i Brest; Parečča i Druskieniki; Lachavičy, Słuck, Staryja Darohi i Babrujsk; Barysaŭ i Ziembin; Pinsk i Mahiloŭ; Hrodna i Koŭna. Akramia taho, ułady vydali dazvoł na adkryćcio maršrutaŭ Hrodna — Suvałki, Brest — Słuck — Babrujsk — Mahiloŭ, Drahičyn — Vysoka-Litoŭsk — Ružany — Słonim, Pružany — Zaprudy, Janaŭ — Fiedźkavičy, Biełastok — Baranavičy, Hrodna — Lida, Homiel — Bielica — Čarnihaŭ, Homiel — Doŭsk, Homiel — Prapojsk (ciapier Słaŭharad), Doŭsk — Mahiloŭ, Čerykaŭ — Rosłaŭ, Brest — Koviel.

Najbolš udałym vyjaviŭsia dośvied arhanizacyi mižharodniaha ruchu ŭ Słuckim paviecie. Da 1915 hoda tam nie było čyhunki, a značyć, popyt našmat apiaredžvaŭ prapanovu. Pa dazvoł na adkryćcio ruchu sa Słucka ŭ Babrujsk, Staryja Darohi i Lachavičy źviarnuŭsia kupiec 2-j hildyi Niekryč. Da taho jon mieŭ 20-hadovy dośvied ekspłuatacyi na hetych maršrutach konnych paštova-pasažyrskich dyližansaŭ. Saŭładalnikam adkrytaha ŭ mai 1909 hoda «Pradpryjemstva terminovych aŭtamabilnych znosin» staŭ słucki patomny hanarovy hramadzianin Etynhier.

Pavialičyć

Jak tady byli praktyčna arhanizavanyja aŭtobusnyja pieravozki i kolki heta kaštavała, pakažam na prykładzie dźviuch linij. Na linii Słuck — čyhunačnaja stancyja «Staryja Darohi» (47 viorst) dziejničali try aŭtobusy firmy NAG (chutkaść da 40 km/h). Na linii Słuck — čyhunačnaja stancyja «Lachavičy» (80 viorst) ekspłuatavalisia 2 aŭtobusy firmy «Dziurkon» (chutkaść da 50 km/h). Jany źmiaščali 6—8 pasažyraŭ pieršaha kłasa, 12—15 — druhoha i 10 — treciaha. Taksa składała, adpaviedna, 4 rubli 25 kapiejek, 3 rubli 35 kapiejek i 2 rubli 20 kapiejek.

Mnoha heta ci mała? Dla paraŭnańnia: mahiloŭskija ramiźniki za hadzinu parakonnaha servisu brali 40 kapiejek, adnakonnaha — 30 kapiejek. Stolki ž — za pravoz z centra da parachodnaj prystani z bahažom. Viasnoj i vosieńniu, padčas biezdarožža, za pravoz pa niebrukavanych vulicach płatu brali ŭdvaja bolšuju.

Letam ruch ažyćciaŭlaŭsia štodnia z kožnaha kancavoha punkta. Uzimku ŭsie rejsy admianialisia. Zimovyja darohi byli zanadta surjoznym vyprabavańniem dla tahačasnaj techniki.

Darečy, da maršrutčykaŭ i za carom stavilisia dosyć surova. Naprykład, pierad Pieršaj suśvietnaj vajnoj niejki Ivanoŭ zrabiŭ sprobu kankuryravać ź Niekryčam i Etynhieram na linii Słuck — Staryja Darohi i Słuck — Lachavičy. Jon mieŭ namier puścić pa hetych maršrutach čatyry lehkavyja aŭtamabili i adzin hruzavy. Adnak jaho chadajnictva Ministerstva šlachoŭ znosin adchiliła «z pryčyny adsutnaści ŭ prośbita srodkaŭ dla ažyćciaŭleńnia nazvanaha pradpryjemstva».

Tady ž, uviesnu 1914-ha, jak čałavieku, «niedastatkova zabiaśpiečanamu ŭ materyjalnym płanie», ministerstva admoviła Moŭšu Bašynu z Ružanaŭ. Jon chacieŭ adkryć rehularny aŭtamabilny ruch pamiž Ružanami, Pružanami i Słonimam. Dadamo, što sam prośbit pry hetym byŭ niepiśmiennym.

Pieršyja STA

«Minsk-aŭtamabil» — tak nazvaŭ svoj haraž i majsterniu na rahu vulic Padhornaj i Pietrapaŭłaŭskaj (ciapier Marksa i Enhielsa) 38-hadovy inžynier Zyhmunt Śviancicki. Jon prapanoŭvaŭ aŭtazapčastki, šyny i sami aŭtamabili. Klijenty mahli zrabić zamovu pa telefonie. Svaju dziejnaść «Minsk-aŭtamabil» vioŭ u Minskaj, Viciebskaj, Mahiloŭskaj i Smalenskaj hubierniach.

Jašče adnym haražom z tryma aŭtamabilami i majsterniaj u Minsku vałodaŭ Vasil Ciareščanka.

U Viciebsku prodažam i ramontam aŭtamabilaŭ zajmaŭsia aficyjny pradstaŭnik niamieckaj aŭtamabilnaj firmy «Franc Komnik» z Elbłanha, uładalnik ślasarnaj majsterni, hiermanski paddany Huha Lenhienfield.

Pierad pačatkam Pieršaj suśvietnaj vajny ŭ Biełarusi było bolš za trysta aŭtamabilaŭ. Pa maich padlikach, tolki ŭ rasparadžeńni pryvatnych uładalnikaŭ Minskaj hubierni ŭ 1910—1915 hadach znachodziłasia 32 aŭtamabili i 8 matacykłaŭ, a ŭ Viciebsku, Viciebskim, Drysienskim, Lepielskim i Połackim pavietach pryvatnym asobam naležała 25 aŭtamabilaŭ i 18 matacykłaŭ.

Dla paraŭnańnia: suśvietny aŭtapark u 1913 hodzie naličvaŭ 2 miljony aŭtamabilaŭ, a ŭ Rasijskaj impieryi ich było kala 16 tysiač.

Siońnia Biełaruś — sapraŭdnaja aŭtamabilnaja dziaržava, adna ź niamnohich krain śvietu, jakija majuć ułasnuju aŭtamabilnuju pramysłovaść. Ale nie budziem zabyvacca, što ŭvohule jaje aŭtamabilnaja historyja pačałasia bolš za 100 hadoŭ tamu.

 ***

Kali ŭ 1901 hodzie z-za miažy ŭ Rasijskuju impieryju pryvieźli 40 aŭtamabilaŭ na ahulnuju sumu 42 tysiačy rubloŭ i 7 matacykłaŭ na 1 tysiaču rubloŭ, to ŭ 1911-m — 2717 aŭtamabilaŭ na 9915 tysiač i 1134 matacykły na sumu 315 tysiač rubloŭ. Pryviedzienyja źviestki dajuć mahčymaść padličyć, u što abyšoŭsia b u siarednim svajmu ŭładalniku novy aŭtamabil abo matacykł.

Siaredniaja cana aŭtamabila vychodzić bolš za 3600 rubloŭ, matacykła — 277 rubloŭ. Prytym što siaredni hadavy zarobak rabočaha składaŭ amal 140 rubloŭ, a hadavaja arenda kvatery (4—6 pakojaŭ) u hubiernskim horadzie kaštavała 300—500 rubloŭ. 

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0