Histaryčny detektyŭ: jak admysłoŭcy adšukali kartu Biełarusi 1919 hoda i dakazali, što jana sapraŭdnaja
Admysłoŭcam z kampanii imago.by — Staradaŭnija karty i hraviury ŭ ruki trapiła dahetul nieviadomaja karta Biełarusi 1919 hoda. Jany stali kapacca, raźbiracca: heta padrobka ci nasamreč udałaja znachodka? Vyjšaŭ sapraŭdny histaryčny detektyŭ, pačytajcie.
My žyviom u cikavaj krainie: za jakuju reč ni schapisia — jana abo pieršaja, abo apošniaja, abo adzinkavaja ŭ svaim rodzie. Voś čarhovaja znachodka: na staroncy Eco-Prastora prajekt-studyja Źmitra Muraški była apublikavana kopija nadzvyčaj cikavaj karty Biełarusi, datavanaj 1919 hodam.
Na joj pakazana etničnaja terytoryja Biełarusi. Nadpisy padadzieny kłasičnym pravapisam u spradviečna biełaruskim hučańni: Vilnia, Miensk, Połacak, Horadnia, Bieraścia… Na zachadzie — Niamieččyna, na ŭschodzie — Maskoŭščyna…
Ale čamu ŭ biblijatekach takoj karty niama? Čamu jana nie zhadvajecca ŭ krynicach (Archivy BNR, prykładam, zbor Viktara Astroŭskaha ŭ Łondanie)? Chto aŭtar, u jakich abstavinach vydavałasia? I dzie aryhinał?
U śviecie antykaŭ jość paniaćcie «pravienans»: historyja vałodańnia pradmietam, jaho pachodžańnie. Kali haspadar nieviadomaj dahetul rečy kaža, što znajšoŭ daŭno i ŭ vypadkovych ludziej, admysłoviec adrazu zapadozryć padrobku.
Toje, što karta znajšłasia tolki ŭ kopii, jaje rukapisnyja šryfty, akvarelnyja razvody i paśladoŭnaja «klasyčnaja ŭnarmavanaść» — adrazu vyklikała padazor. Zanadta pryhožaja, zanadta patryjatyčnaja i pravilnaja. I «znajšłasia» ŭ architektara, jakomu taki malunak zrabić — ćchu.
I my vyrašyli, što heta navatvor. I stali šukać, z čaho karta zmalavana, što ŭziata za krynicu.
My stali źviarać jaje ź inšymi, viadomymi kartami: miežy, harady, reki, darohi šašejnyja i čyhunki. I znajšli cikavaje: na karcie ŭžo jość linija Žłobin — Oŭruč, pabudavanaja ŭ 1915-m, a jašče linija Połack — Pskoŭ, pabudavanaja ŭ 1916—1917 hadach i razburanaja ŭ čas Druhoj suśvietnaj vajny. Apošniaja linija nie była adnoŭlena, a značyć toj, chto stvaraŭ mierkavanuju «padrobku», prynamsi, vielmi dobra vałodaŭ pytańniem.
Nam spatrebiłasia niekalki tydniaŭ, kab pierakanacca: usio ž taki karta sapraŭdnaja.
Bo ŭrešcie my znajšli aryhinał. Navat 2 asobniki.
Pieršy — dziakujučy viadomamu biblijafiłu Michasiu Kazłoŭskamu. U jaho kalekcyi jość asobnik, jaki pachodzić sa zboru jaho starejšaha siabra Viktara Pilipaviča Kazłoŭskaha, jaki, u svaju čarhu, atrymaŭ kartu ŭ spadčynu ad adnaviaskoŭca Uładzimira Kazłoŭskaha. Abodva byli biełaruskimi nastaŭnikami, abodva vučylisia ŭ 1942—1944 hadach na Vilenskaj nastaŭnickaj sieminaryi. Abodva byli represavanyja i vysłanyja, ale druhi — nie viarnuŭsia.
Jašče adzin asobnik dapamoh znajści Andrej Vaškievič: karta zachoŭvajecca ŭ Hrodzienskim dziaržaŭnym historyka-archieałahičnym muziei.
Abiedźvie karty nadrukavany adnolkavymi, ale adroznymi ad karty Źmitra Muraški kolerami. Ale heta nie prablema: karta drukavałasia litahrafičnym sposabam z čatyroch kamianioŭ, i drukar moh nanieści inšyja farby (choć takaja źjava nie charakternaja dla tyražu). Značna bolšaja składanaść u tym, što niama nijakaha da tych kart apisańnia.
Takim čynam, nam daviałosia zaniacca atrybucyjaj:
ZA POZWOLENIEM CENZURY WOENNEJ 27/9 1919 r
Lit.p.f «N.MAC i SYN» Wilno, Wronia ul. №3.
Pavodle infarmacyi z karty, jana była dazvolena vajskovaj cenzuraj Polščy 27.09.1919 hoda i nadrukavana ŭ litahrafičnaj majsterni «N.Mac i syn» u Vilni (vuł. Vronia, 3, paśla 1919 hoda — Dambroŭskaha, ciapier Jakšta). Majsternia takaja ŭ Vilni sapraŭdy była, pracavała jana z 1872 hoda (abo z 1869), jaje trymali habrei, jakija vydavali habrejskija malitoŭniki i vyjavy. Na fota — jarcajt (błank dla paminańnia pamierłych), nadrukavany ŭ hetaj majsterni ŭ 1920-ch. U 1938-m drukarniaj vałodała Zofija Mac.
Ale chto byŭ aŭtaram karty, dla jakich met jana vydavałasia — usio jašče zahadka. Mahčyma, razhadka — u charaktary samoj karty: jana nie palityčnaja, miežy Biełarusi, jak trapna zaŭvažyŭ Dźmitryj Muraška, padadzieny vielmi dalikatna. Zatoje na karcie pakazany vyšyni miascovaści.
Fizičny charaktar karty navioŭ na dumku, što jana źviazanaja ź imiem Arkadzia Smoliča, vykładčyka Vilenskaj biełaruskaj himnazii, zasnavalnika i pieršaha staršyni Tavarystva biełaruskaj škoły, zasnavalnika kafiedry krajaznaŭstva i hieahrafičnaha kabinieta BDU, pieršaha biełaruskaha prafiesara hieahrafii.
U 1919 hodzie Arkadź Smolič žyŭ u Vilni, tut u sakaviku jon vydaŭ znakamituju «Hieohrafiju Biełarusi» — pieršy i pa siońnia adzin z najlepšych padručnikaŭ pa hieahrafii. Na fota — adna z kart-schiem zhadanaha padručnika.
Miežy biełaruskich ziemlaŭ na karcie adpaviadajuć miežam na schiematyčnych kartach knihi Smoliča i adroźnivajucca jak ad miežaŭ karty BNR 1918—1919 hoda, hetak i ad miežaŭ karty Jaŭchima Karskaha 1903 hoda. Nazvy dziaržaŭ i haradoŭ u padručniku i na karcie padajucca praktyčna adnolkava.
Naŭprostavych źviestak pra asobnyja karty Arkadzia Smoliča ŭ tahačasnych dakumientach (z tych, što ŭdałosia adšukać) niama. U pačatku 1990-ch składalniki biblijahrafii tvoraŭ navukoŭca ŭzhadvali 2 karty, vydadzienyja ŭ 1919-m u Bierlinie i Vilni. Mahčyma, vydadzienaja ŭ Bierlinie — heta karta BNR, aŭtarstva jakoj raniej prypisvałasia Arkadziu Smoliču, a ciapier ustalavana za Mitrafanam Doŭnar-Zapolskim.
U archivie Arkadzia Smoliča (zachoŭvajecca ŭ Muziei Maksima Bahdanoviča) nivodnaj vialikaj karty niama. U Kličaŭskim krajaznaŭčym muziei, dzie asobnaja ekspazicyja pryśviečana ŭradžencu hetych ziemlaŭ Arkadziu Smoliču, — taksama. Da padručnikaŭ, padobna, vialikaja karta nie dałučałasia.
Ale «školnaja» nitačka ŭsio ž taki nabliziła nas da adkazu na pytańnie. Mnohija padručniki i navučalnyja materyjały, u tym liku «Hieahrafija Biełarusi» Smoliča, u 1930/31 navučalnym hodzie byli źniatyja z usich vučebnych prahram, a z 1937 h. u adpaviednaści z zahadam Hałoŭlitbieła №33 ad 3 červienia 1937 h. padlahali źniščeńniu (A. Markava «Školnaja asnova vychavańnia nacyjanalnaj samaśviadomaści ŭ BSSR». BHA 2010 T.17 Sš. 1-2). Kankretna ŭ hetym śpisie (z paznakaj «Pryniatuju litaraturu spalvać») była inšaja karta — školnaja karta Biełarusi 1925 hoda M. Azbukina i A. Smoliča, vydadzienaja ŭ Miensku (Ihar Kuźniacoŭ «Istorija, kotoruju my nie znali»). Ale taki śpis byŭ nie adzin.
Sam Arkadź Smolič byŭ rasstralany 17 červienia 1938.
My ŭžo pisali, što kartu BNR, padobna, vymali z knih, da jakich jana išła dadatkam, i tamu nivodnaha asobnika hetaj karty ŭ Nacyjanalnaj biblijatecy niama. Ale karta BNR vychodziła za miažoj, tamu zachavałasia ŭ bolšaj kolkaści. U CNB Akademii navuk jana jość u tych vydańniach, što byli pieradadzieny ŭ 1980-ja emihrantami.
Karcie Biełarusi Arkadzia Smoliča, vydadzienaj u Vilni, pašancavała, padobna, mienš.
Na ščaście, ciapier my možam choć častkova adnavić spraviadlivaść i viarnuć kartu va ŭžytak.
Mahčyma, jaje varta navat pieravydać? Nie dla taho, kab pierahladać miežy — dyj niama im miesca ŭ budučyni.
Ale kab viedać svajo.
«Dali 3600 rubloŭ štrafu». Na biełarusku napisaŭ palityčny danos chłopiec, ź jakim jana chadziła na spatkańni i jakoha złaviła na zdradzie31
Kamientary