Łathalija — uschodni kraj Łatvii — zaŭsiody była ŭnikalnym kulturnym skryžavańniem. Tut, siarod błakitnych azior i katalickich kaściołaŭ, stahodździami hučała «prostaja mova» — aŭtentyčnaja biełaruskaja havorka. Adnak siońnia navukoŭcy vymušanyja kanstatavać: biełaruskaja havorka ŭ Łatvii imkliva sychodzić u niabyt, zastajučysia tolki ŭ archiŭnych zapisach.
Ad časoŭ kryvičoŭ
Historyja biełaruskaj prysutnaści ŭ Łathalii pačynajecca zadoŭha da źjaŭleńnia sučasnych miežaŭ. Jašče ŭ V—VIII stahodździach hetyja ziemli pačali asvojvać kryvičy. Pra hłybiniu hetych suviaziaŭ śviedčyć sam łatyšski etnonim krievs (ruski), jaki pieršapačatkova paznačaŭ mienavita kryvičoŭ.
U časy Połackaha kniastva Dźvina była hałoŭnaj handlovaj arteryjaj, i Połack mieŭ tut vialiki palityčny i kulturny ŭpłyŭ. Paźniej, ciaham stahodździaŭ, hetyja ziemli ŭvachodzili ŭ skład Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i Rečy Paspalitaj, dzie słavianski elemient zastavaŭsia daminujučym u mnohich vałaściach.
U časy Rasijskaj impieryi administracyjnaj miažy pamiž ziemlami Łathalii i sučasnaj Biełaruśsiu nie isnavała, što spryjała svabodnamu pieramiaščeńniu nasielnictva, ahulnamu ekanamičnamu i kulturnamu žyćciu. Dźvinsk (Daŭhaŭpiłs), Lucyn (Łudza) i Režyca (Rezekne) byli paviatovymi haradami Viciebskaj hubierni. Pavodle pierapisu 1897 hoda, biełarusy składali značnuju častku nasielnictva hetych pavietaŭ, a ŭ niekatorych vałaściach — absalutnuju bolšaść.
Biełaruskaja Łathalija: ad Karskaha da sučasnych daśledavańniaŭ
Historyja fiksacyi biełaruskaj movy ŭ hetym rehijonie pačałasia ŭ 1903 hodzie z maštabnaj ekśpiedycyi akademika Jaŭchima Karskaha. Tady jon akreśliŭ miežy raspaŭsiudžvańnia biełaruskich havorak značna dalej na poŭnač, čym sučasnaja dziaržaŭnaja miaža. Karski adznačaŭ, što miascovaje nasielnictva zachoŭvała kłasičnyja rysy biełaruskaj fanietyki: dziekańnie, ciekańnie, frykatyŭnaje [h] i ćviordaje [r]. Karski malavaŭ miežy biełaruskich havorak daloka za Dźvinoj, uklučajučy ŭ ich Iłukštu i navat miastečka Korsaŭka (Karsava) na poŭnačy. Praz stahodździe karcina źmianiłasia kardynalna.
U apošnim numary navukovaha časopisa Acta Albaruthenica (2024) apublikavana daśledavańnie polskaha linhvista Mirosłava Jankoviaka, jaki z 2004 da 2019 hoda prajšoŭ šlachami Karskaha (uvahu na daśledavańnie źviarnuŭ kanał «De facto. Biełaruskaja navuka»). Vysnovy jaho šmathadovych palavych daśledavańniaŭ hučać jak epitafija źnikłaj movie.
Poŭnač i zachad: poŭnaja asimilacyja
Pavodle dadzienych Mirosłava Jankoviaka, najbolšyja straty adbylisia ŭ paŭnočnaj častcy histaryčnaha areała. Vakolicy miastečka Korsaŭka (Karsava), dzie jašče ŭ pačatku XX stahodździa fiksavalisia biełaruskija havorki, siońnia całkam rusifikavanyja. Miascovaje słavianskaje nasielnictva pierajšło na ruskuju movu, i znajści nośbitaŭ biełaruskaha dyjalektu tam užo niemahčyma.
Padobnaja situacyja nazirajecca i ŭ Iłukštanskim paviecie (levabiarežža Dźviny). Hety rehijon zaŭsiody mieŭ mocny polski ŭpłyŭ, a ŭ saviecki čas tut daminavała ruskaja mova. Navat paślavajennyja pierasialency z Brasłaŭščyny nie zmahli paŭpłyvać na moŭny łandšaft i chutka asimilavalisia. Siońnia biełaruskaja havorka tut praktyčna nie sustrakajecca.
Dahdski i Ziłupski paviety: mihranty biez karanioŭ i źmiašeńnie z ruskaj movaj
U Dahdskim paviecie, jaki histaryčna źjaŭlajecca łatyšskim (łathalskim), biełaruskaja mova źjaviłasia pieravažna paśla 1945 hoda razam z pracoŭnymi mihrantami, jakija jechali ŭ savieckija kałhasy.
Nie majučy hłybokich karanioŭ, hetaja mova chutka źnikaje.
Siońnia jaje reštki fiksujucca tolki ŭ samym uschodnim kutku pavieta, kala vioski Asune.
U pamiežnym Ziłupskim paviecie situacyja bolš składanaja. U vioskach Harani, Pasiń i Šuškava ŭsio jašče možna pačuć miascovuju havorku. Adnak jana mocna transfarmavałasia pad upłyvam ruskaj movy, jakaja daminuje ŭ rehijonie. Navukoŭcy charaktaryzujuć sučasny stan miascovaj havorki jak pierachodny abo źmiešany typ.
Krasłaŭski paviet: zaniapad tradycyjnaha centra
Krasłaŭski paviet doŭhi čas zastavaŭsia samym ustojlivym rehijonam bytavańnia biełaruskaj movy ŭ Łatvii. Vioski na poŭdzień ad horada — Indra, Prydrujsk, Vajvady — zachoŭvali movu daŭžej za inšych. Asablivaściu hetaha kraju była tak zvanaja «prostaja mova», jakoj karystalisia navat tyja žychary, jakija vyznačali svaju nacyjanalnaść jak palaki.
Adnak ciapier i tut adbyvajecca imklivy praces moŭnaha zruchu. Ruskaja mova vykonvaje rolu prestyžnaha srodku znosin, vyciskajučy dyjalekty z štodzionnaha ŭžytku. Małodšaje i siaredniaje pakaleńnie ŭžo nie pierajmajuć movu prodkaŭ.
Pryčyny źniknieńnia
Navukoŭcy vyłučajuć hałoŭny faktar źniknieńnia biełaruskich havorak — demahrafičny.
Aktyŭnymi nośbitami aŭtentyčnaj havorki zastajucca ludzi, narodžanyja ŭ 1920—1940‑ia hady. Pakaleńnie 1950‑ch hadoŭ užo pieravažna ruskamoŭnaje, z zachavańniem asobnych fanietyčnych rysaŭ (akcentu).
Situacyju paharšaje adsutnaść instytucyjnaj padtrymki: biełaruskaja mova ŭ rehijonie nie vykarystoŭvajecca ni ŭ školnaj adukacyi, ni ŭ relihijnym žyćci kaściołaŭ.
Adsutnaść prytoku novaha nasielnictva ź Biełarusi taksama robić praces niezvarotnym.
Kali ŭ pačatku XX stahodździa Karski pisaŭ pra dziasiatki tysiač nośbitaŭ, to sučasnyja acenki kolkaści ludziej, jakija vałodajuć čystaj dyjalektnaj biełaruskaj movaj u Łatvii, vymiarajucca dziasiatkami čałaviek.
Faktyčna havorki pierastajuć być srodkam žyvych znosin i pierachodziać u razrad miortvych abjektaŭ, jakija možna vyvučać tolki pa archiŭnych zapisach.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Redaktara niezaležnaj baranavickaj haziety «Inteks-Pres» Janukieviča prysudzili da 14 hadoŭ kałonii, jaho namieśnika Pakalenku — da 12 hadoŭ9
Kamientary