Nobeli 2002

Nobeli 2002

fizijalohija dy medycyna

Premija za hien śmierci

Hałoŭnym hierojem daśledavańniaŭ staŭsia maleńki čarviačok-nematoda Caenorhabditis elegans. Jon zusim maleńki — kala 1 mm udoŭžki, ale ličycca ci nie samym paśpiachovym arhanizmam, bo sustrakajecca va ŭsich ekasystemach. Jon taksama pieršaja istota, čyj hienom całkam razhadany. U svaich daśledavańniach jaho vykarystali adrazu try navukoŭcy: Sydnej Brener (ZŠA), Robert Horvic (ZŠA) dy Džon Sałstan (Vialikabrytanija). Jany j atrymali Nobeleŭskuju premiju ŭ halinie fizijalohii dy medycyny za adkryćci ŭ sfery hienetyčnaha kiravańnia raźvićciom orhanaŭ dy zaprahramavanaj kletkavaj śmierci.

Sutnaść. Prasačyć pracesy kletkavaha naradžeńnia j admirańnia ŭ vyšejšych istotaŭ pakul ciažka z-za vialikaj kolkaści kletak, tamu navukoŭcy j abrali dla daśledavańniach nematodu. Jany nazirali za čarviakom ad samaha pačatku, kali jon składaŭsia z adnoj kletki, da jahonaj śmierci, kali arhanizm mieŭ 959 kletak. Vyjaviłasia, što ŭ roznych nematodaŭ kletki dyferencyjavalisia dy źniščalisia adnolkava, niby pa prahramie. Vyvučajučy nematodu, laŭreaty daviali, što tymi pracesami kirujuć tak zvanyja “hieny śmierci”. Jość jany i ŭ čałavieka.

Usie našyja kletki viaduć radavod ad apłodnienaje jajcakletki. Jany dyferencyjujucca, kab budavać tkanki, orhany, kroŭ i h.d. Kožny dzień u čałaviečym arhaniźmie ŭźnikaje kala tryljona kletak i prykładna stolki ž ździajśniaje zaprahramavanaje “samahubstva”. Hetak cieła padtrymlivaje ichnuju kolkaść u tkankach na patrebnym uzroŭni. Dziakujučy hetamu, naprykład, u zarodka čałavieka źnikajuć pieraponki miž palcami. Źniščeńnie kletak idzie kantralavana, tamu jano atrymała nazvu zaprahramavanaje kletkavaje śmierci.

Karyść. ŚNID, neŭradehieneratyŭnyja zachvorvańni, infarkt supravadžajucca masavaj kletkavaj śmierciu. Rak, naadvarot, nie daje kletkam samaźniščacca. Mahčyma, atrymajecca zapuskać ci prypyniać mechanizm kletkavaj śmierci, kab lačyć ludziej, ci adšukać hienetyčnyja sposaby zmahańnia sa stareńniem.

fizyka

Premii za neŭtryna i teleskop

Nobeleŭskuju premiju ŭ halinie fizyki padzialili na dźvie častki. Pieršuju atrymali astrafizyki Rejmand Devis (ZŠA) dy Masatošy Kašyba (Japonija) za toje, što złavili kaśmičnyja čaścinki-neŭtryna.

Sutnaść. Čamu Sonca śviecić dy hreje? Sto hadoŭ tamu ličyli, što jano patrochu hublaje svaju vahu, z-za čaho vyzvalajecca hravitacyjnaja enerhija. Ale ŭ takim razie Sonca musiła b zhasnuć praz 20 młn. hadoŭ paśla svajho naradžeńnia. (A Ziamli ŭžo 5 młrd. hadoŭ.)

Najbolš raspaŭsiudžanaja reakcyja na Soncy — pierautvareńnie vadarodu ŭ hielij. Atam apošniaha maje mienšuju masu, čym čatyry atamy vadarodu, ź jakich jon utvarajecca. Słavutaja formuła E=mc2 dała nahodu kazać, što mienavita padčas hetaha pieraŭtvareńnia vyzvalajecca soniečnaja enerhija — vylatajuć dźvie čaścinki-neŭtryna.

Neŭtryna nastolki małyja, što amal nie sutykajucca z materyjaj. Kožnaje imhnieńnie praz nas pralatajuć tryljony neŭtryna, nie pakidajučy nijakaha śledu. Z tryljona soniečnych neŭtryna tolki adzin natykajecca na pieraškodu, letučy skroź našuju planetu. Navukoŭcy, jakija atrymali premiju, zdoleli nałavić tych čaścinak. Rejmand Devis skanstrujavaŭ detektar neŭtryna — jomistaść pamierami 14,6 na 6,1 m z 600 tonami vadkaści, schavanuju pad ziamloj u šachcie. Za 30 hadoŭ pracy jon złaviŭ 2 młn. neŭtryna z Sonca. Masatošy Kašyba paćvierdziŭ jahonyja vyniki, karystajučysia inšym detektaram u Japonii. Jon złaviŭ nia tolki soniečnyja neŭtryna, ale j tyja, jakija ŭtvarylisia paśla vybuchu supernovaj zorki ŭ halaktycy Vialikaje Mahielanava Vobłaka kala Mlečnaha Šlachu za 170 młn. śvietłavych hadoŭ ad nas. U detektary Kašyby spynilisia 12 neŭtryna z 1016 (10 000 000 000 000 000, abo kvadryljona), jakija prajšli skroź jaho.

Karyść. Adkryćci navukoŭcaŭ dali šturšok dla raźvićcia astranomii neŭtryna. Kali ž vyjavicca, što neŭtryna majuć masu, daviadziecca źmianiać usiu madel elementarnych čaścinak dy ŭjaŭleńni pra ahulnuju masu kosmasu.

Druhuju častku premii dali amerykancu italjanskaha pachodžańnia Rykarda Džakoni (ZŠA), čyje raspracoŭki dapamahli adkryć krynicy kaśmičnych renthienaŭskich chvalaŭ.

Sutnaść. Zarehistravać tyja chvali možna tolki z kosmasu, bo ziamnaja atmasfera ich pahłynaje. U 1959 h. Džakoni skanstrujavaŭ renthienaŭski teleskop, jaki pastavili na rakietu. Z dapamohaju jaho vyjaviłasia, što renthienaŭskija chvali vypramieńvaje nia tolki Sonca, ale j inšyja zorki, čaściej za ŭsio padvojnyja, u jakich adna zorka kružlaje pa arbicie vakoł inšaj, neŭtronnaj zorki ci “čornaj dzirki”.

Karyść. Kali zvyčajnyja teleskopy pakazvajuć kaśmičnyja abjekty ŭ naturalnym śviatle, dyk renthienaŭskija teleskopy dazvalajuć bačyć zusim inšuju karcinu śvietu, sfarmavanuju renthien-chvalami. U 1999 h. na arbitu vyjšaŭ pryncypova novy renthienaŭski teleskop, skanstrujavany Džakoni, jaki daŭ novyja źviestki pra kosmas.

chimija

Za makramalekuły i rezanans

Usie žyvyja arhanizmy majuć adnolkavyja typy vialikich malekułaŭ — tak zvanyja makramalekuły. Kali ŭjavić sabie praces raźvićcia kletki jak zdymki filmu, dyk DNK — režysery, a prateiny — hałoŭnyja aktory. Ale dastatkova krychu źmianić strukturu prateinaŭ, jak jany pačynajuć pracavać zusim pa-inšamu. Prateiny viadomyja zdaŭna, ale ich dačynieńni ź inšymi rečyvami pačali vyvučać tolki apošnim časam.

Nobeleŭskuju premiju ŭ halinie chimii dali za raźvićcio metadaŭ identyfikacyi j strukturnaha analizu bijalahičnych makramalekułaŭ. Pieršuju jaje častku atrymali Džon Fen (ZŠA) dy Kaičy Tanaka (Japonija) za svaju pracu ŭ halinie masavaj spektrametryi makramalekułaŭ.

Sutnaść. Masavaja spektrametryja daje mahčymaść vyznačyć, ź jakim rečyvam my majem spravu, pa jahonaj masie. Dopinh-kantrol, testy na narkotyki, pravierka charčovych stravaŭ na rečyvy, jakija jany ŭtrymlivajuć, — heta taksama masavaja spektrametryja.

Laŭreaty premii prydumali nieskładanyja tannyja sposaby, jakija dapamahajuć vyznačać masu malekułaŭ z dapamohaj elektryčnaści dy lazeru.

Karyść. Raniej raspracoŭvać leki davodziłasia doŭha z-za taho, što ciažka było vyznačyć skład chimičnych złučeńniaŭ. Ciapier adna labaratoryja zmoža analizavać niekalki sotniaŭ złučeńniaŭ štodnia. Možna budzie raniej dyjahnastavać źjaŭleńnie rakavych puchlinaŭ, praściej zrobicca kantralavać ježu na najaŭnaść atruty.

Druhuju pałovu premii atrymaŭ Kurt Viutrych (Švajcaryja), jaki ŭdaskanaliŭ metad jadravaha mahnitnaha rezanansu.

Sutnaść. “Vialikimi” prateiny možna nazvać tolki ŭmoŭna (kab atrymać masu malekuły hiemahlabinu (10-19 h), padzialicie 1 hram na miljard, potym znoŭ na miljard i ad vyniku vaźmiecie 10-ju častku). Razhladzieć malekułu navat pad samym mahutnym mikraskopam ciažka. Metad K.Viutrycha dazvalaje atrymlivać dakładnyja ruchomyja vyjavy prateinavych malekułaŭ.

Karyść. Heta dapamoža, naprykład, vyjaŭlać karovina šalenstva. Prydasca metad i padčas raspracoŭki novych lekaŭ: mnohija lekavyja malekuły stvoranyja admysłova dziela taho, kab pracavać jak kluč, jaki padychodzić da prateinavaha “zamka”. Dakładnyja viedy pra “zamok” dapamohuć chutka znajści adpaviedny “kluč”.

ekanomika

Premii za eksperymenty i čałaviečyja tvary

Tradycyjna ekanamičnaja navuka razhladała čałavieka ŭ jakaści “homo economicus”, — istoty, što dziejničaje racyjanalna, adpaviedna svajmu intaresu. Jašče ličyłasia, što ŭ ekanomicy navukoŭcy abapirajucca na nazirańni za navakolnym śvietam, a nie na eksperymentalnyja dadzienyja. Adnak hetkija pohlady byli radykalna źmienienyja, nie ŭ apošniuju čarhu dziakujučy laŭreatam Nobeleŭskaj premii ŭ halinie ekanamičnaj navuki — Vernanu Śmitu (ZŠA) dy Danielu Kanemanu (ZŠA/Izrail).

Vernan Śmit atrymaŭ premiju za toje, što zrabiŭ labaratorny eksperyment instrumentam empiryčnaha ekanamičnaha analizu, asabliva ŭ vyvučeńni alternatyŭnych rynkavych mechanizmaŭ.

Sutnaść. Vernan Śmit pačaŭ ładzić eksperymenty, u jakich udzielničali niesapraŭdnyja pradaŭcy dy pakupniki. Dadzienyja, atrymanyja padčas eksperymentu, byli amal identyčnyja z tymi, što davała ekanamičnaja teoryja na hruncie šmathadovych daśledavańniaŭ realnaha rynku. Daśledavaŭ jon i pryčyny, z-za jakich vyniki eksperymentaŭ nie zaŭsiody supadajuć z realnymi.

Karyść. Daśledavańni Vernana Śmita dapamohuć ekanamistam pravilna ładzić eksperymenty, kab ź vialikaj dolaj vierahodnaści prahnazavać, što adbudziecca na rynku ŭ toj ci inšaj sytuacyi. Ekanamičny eksperyment nie taki darahi, jak daśledavańnie realnaha rynku dy bolš prybližany da sapraŭdnaha žyćcia, čym tearetyčnyja padliki.

Daniel Kaneman atrymaŭ premiju za toje, što intehravaŭ psychalahičny dośvied u ekanamičnuju navuku.

Sutnaść. Jon davioŭ, što čałaviek — nie mašyna, jakaja kirujecca adno racyjanalnymi razvahami, kali sprava idzie pra hrošy. Asabliva iracyjanalnyja matyvy čałaviek prajaŭlaje tady, kali jamu davodzicca niešta vyrašać, — zvyčajnaja sytuacyja dla ekanomiki. Naprykład, investar robić vysnovu, što jahony menedžer bolš kampetentny za inšych supracoŭnikaŭ, kali toj dva hady zapar udała raźmiaščaje akcyi. Adnak z punktu hledžańnia teoryi imaviernaści hetkaja vysnova niasłušnaja. Razam z tym, takija psychalahičnyja matyvy robiać finansavyja rynki asabliva niestabilnymi j źmienlivymi.

Karyść. Kaneman raspracavaŭ ułasnuju teoryju pryniaćcia rašeńniaŭ va ŭmovach niapeŭnaści. Jana tłumačyć, čamu ludzi čaściakom jeduć u daloki supermarkiet, kab nabyć tam tavar ź nieadekvatna małoj źnižkaj, ci admaŭlajucca nabyvać mienš rečaŭ navat tady, kali bačać, što stali žyć horš, čym raniej. Hetaja teoryja dapamoža ŭličvać “čałaviečy faktar” pry analizie važnych ekanamičnych padziejaŭ ci pryniaćci adkaznych rašeńniaŭ.

Aleś Kudrycki