Historyju pišuć pieramožcy. Pra knihu Siarhieja Navumčyka «Dzievianosta pieršy»

U 1991 hodzie, kali vyrašaŭsia los biełaruskaj niezaležnaści, kamunistyčnaja bolšaść u Viarchoŭnym Saviecie i kroku nie rabiła biez ahladki na Maskvu. Siońnia, paśla 20 hadoŭ niezaležnaści, my tak i nie navučylisia žyć biez Maskvy. Navat niezaležnaść praciahvajem ličyć łaskaj maskoŭskich bonzaŭ.

Kniha Siarhieja Navumčyka «Dzievianosta pieršy» łomić hetuju schiemu i apisvaje našu najnoŭšuju historyju ź biełaruskaha hledzišča. Heta historyja «biełaruskaha karnavału» ŭ XX st. Ale my nie zaŭsiody majem śmiełaść pahladzieć na padziei 1991 hoda biełaruskim pozirkam.

«Kali b nie padziei ŭ Maskvie, to płakała b biełaruskaja niezaležnaść», — čuvać z adnaho boku. «Rana ci pozna Biełaruś i tak by abvieściła niezaležnaść», — čutno z druhoha.

Takija teoryi možna budavać da biaskoncaści. Ale ŭsio heta tolki zdahadki. Tym časam tyja, chto zvyčajna lubić dzialić peŭnyja źjavy ci pracesy na tysiačy niuansaŭ, raptam kažuć pra adnaznačnaść: maŭlaŭ, sami biełarusy byli b nie ŭ stanie zdabyć niezaležnaść.

I my ŭ adkaz pačynajem niešta mudryć, šukać abjektyvizm u historyi, zajmacca futurałohijaj i ŭ vyniku prychodzim da vysnovy, što, moža, i sapraŭdy nam niezaležnaść zvaliłasia na hałavu.

Z treciaha boku, my majem realny fakt — niezaležnaść i jaje hierojaŭ. Sutnaść spravy na pavierchnie: heta na patrabavańnie apazicyi BNF 25 žniŭnia była sklikana Siesija Niezaležnaści, heta deputaty ad BNF damahlisia hałasavańnia ab nadańni Dekłaracyi ab suvierenitecie kanstutycyjnaj mocy, heta frakcyja BNF pierakonvała deputataŭ, jakija nie mahli ŭ tualet pajści biez dazvołu Kramla, prahałasavać za suvierenitet i zabaronu kamunistyčnaj partyi.

Siarhiej Navumčyk na palcach pakazvaje, jak spravy vyhladali nasamreč. Jak davodziłasia spračacca z kamunistami, pierakonvać ich, a časam i pałochać (jak chacia b u vypadku sa stvareńniem Nacyjanalnaj hvardyi na płoščy Lenina 25 žniŭnia), kab dabicca vyniku — niezaležnaści.

A z druhoha boku bačna, jak hetyja sprečki, a časam i pryvatnyja razmovy z apanientami, davali plon: kamunisty pahadžalisia z deputatami BNF i hałasavali tak, «jak treba».

Navumčyk pryvodzić u svajoj knizie bliskučuju pramovu Zianona Paźniaka napiaredadni hałasavańnia 25 žniŭnia. Lidar BNF zaklikaje kamunistaŭ prahałasavać za niezaležnaść, tłumačyć navošta patrebien dziaržaŭny suvierenitet i što stanie z krainaj, kali jaho nie abvieściać.

Pramova vartaja halivudskaha filma. Na płoščy pierad Domam urada stajać dziasiatki tysiač ludziej, jany słuchajuć žyvuju tranślacyju z Avalnaj zały, pačynajecca stvareńnie Nacyjanalnaj hvardyi.

Paśla pramovy Paźniaka adzin za druhim vystupajuć deputaty­kamunisty Mačulenka, Kułakoŭ, Žebrak. Jany pryznajuć Paźniakovu racyju i prosiać svaich kalehaŭ­deputataŭ padtrymać prapanovu BNF i prahałasavać za nazaležnaść.

Vystupaje premjer Kiebič i taksama zaklikaje hałasavać za niezaležnaść. U toj samaj zale, dzie jašče hadziny tamu niezaležnaść była kramolnym słovam, hučać apładysmienty.

Da zakliku Paźniaka schilajecca i śpikier Stanisłaŭ Šuškievič, jaki jašče niadaŭna nazyvaŭ niezaležnaść žartam. Jon vynosić pytańnie ab niezaležnaści na hałasavańnie. A 20.12 Biełaruś stanovicca niezaležnaj dziaržavaj.

Ciapier ujavim na chvilinu, što nijakaha BNF niama, nichto nie sklikaje pasiedžańnie Viarchoŭnaha Savieta. Chto maje vynosić pytańnie pra niezaležnaść na hałasavańnie? Anatol Małafiejeŭ, jaki padtrymaŭ putč, ci saviecki da mozhu kaściej Dziemianciej? A moža Alaksandar Łukašenka, jaki ŭvohule nie braŭ udziełu ŭ hałasavańni?

Biassprečna, šaniec na abviaščeńnie niezaležnaści daŭ maskoŭski putč.

Stahodździ pamiž mahutnymi susiedziami navučyli biełarusaŭ, što najbolš my možam damahčysia tady, kali zachodnija i ŭschodnija impieryi zajmajucca svaimi prablemami albo varahujuć.

Ale dla taho, kab hety šaniec vykarystać, patrebnyja elity ŭnutry krainy. Čaho b varty byŭ hety maskoŭski impuls, kali b nie było ludziej, jakija jaho svoječasova i sprytna vykarystali?

Ci chtości vieryć u toje, što, akupavaŭšy ŭ 1918 hodzie Biełaruś, niemcy mahli sami abvieścić BNR biez Varonki, Burbisa, Zajca i inšych? Ci dali b praz hod balšaviki dazvoł na abviaščeńnie BSSR, kab nie supiarečnaść z BNRaŭskimi dziejačami?

Volnaja Polšča, naprykład, była abvieščanaja na druhi dzień paśla viartańnia z mahdeburhskaj turmy Juzafa Piłsudskaha. Ale palakam u hałavu nie pryjdzie śćviardžać, što heta aŭstryjcy, jakija jaho vyzvalili ź niavoli, sapraŭdnyja hieroi polskaj niezaležnaści.

«Ale ž sajuz i tak razvalvaŭsia na vačach. Jaho b ništo nie mahło ŭratavać», — zapiarečyć chtości. U raniejšaj formie SSSR naŭrad ci moh isnavać, heta praŭda, ale źmienieny, padšlifavany i vymyty — moh. Pierajmienavańnie hetaj impieryi i kaśmietyčnyja papraŭki nie źmianili b dla biełarusaŭ jaho sutnaści — roli vasała ŭ takim utvareńni.

Płany reaktyvacyi Savieckaha Sajuza byli. Navumčyk heta vydatna dakazvaje ŭspaminami bližejšych paplečnikaŭ Harbačova i Jelcyna.

U Maskvie najmienš dumali pra toje, kab jak maha chutčej dać biełarusam niezaležnaść, adpichnuć ad Rasiei, dazvolić utvaryć ułasnaje vojska dy jašče viarnuć svaje ściah, hierb i historyju. Pracesy ŭciahvańnia Biełarusi (i nie tolki) ŭ rasiejskuju śfieru ŭpłyvaŭ pačalisia adrazu paśla raspadu SSSR i praciahvajucca dahetul.

U 1991 hodzie budučynia Biełarusi vyrašałasia ŭ Minsku, u zale Viarchoŭnaha Savieta. Heta vydatna ilustruje jašče adzin epizod, jaki adbyŭsia 19 vieraśnia, padčas hałasavańnia ŭ pytańni dziaržaŭnaj simvoliki.

Da pryniaćcia bieł­-čyrvona-­biełaha ściaha i hierba «Pahonia» nie chapaje niekalkich hałasoŭ. Paźniak źviartajecca da deputata­kamunista Michaiła Žukoŭskaha, jaki paru chvilin da hetaha kazaŭ pra ściah kałabarantaŭ i kateharyčna admaŭlaŭsia hałasavać za bieł-čyrvona­-bieły ściah.

Paźniak: «Michaił Dźmitryjevič, nacyjanalnaja dziaržava vyšejšaja za ŭsialakuju partyjnuju ideałohiju. Kali my nie budziem jaje mieć, nie budziem mieć jaje nacyjanalnych simvałaŭ, to my nie budziem mieć ničoha. My staniem ničym. Ja vielmi Vas prašu. Adzin raz u žyćci. Pahałasujcie za ściah dziela našaj budučyni. My ž — biełarusy».

Adkaz Žukoŭskaha: «Dobra. Ja prahałasuju».

I prahałasavaŭ. Vynik hałasavańnia: 231 hołas, roŭna stolki, kolki i treba. Historyju, časam, možna źmianić niekalkimi słovami. I mienavita tak jaje źmianiali deputaty BNF.

Inšaha sposabu prosta nie isnavała, bo damahčysia niezaležnaści i pačać budavać dziaržavu možna było tolki hałasami kamunistaŭ. «Toje, što kamunisty padtrymali niezaležnaść, taksama robić im honar», — skazaŭ letaś u efiry «Biełsata» Zianon Paźniak.

Ale «Dzievianosta pieršy» — heta kniha nie tolki pra kamunistaŭ i deputataŭ BNF u Viarchoŭnym Saviecie. Heta kniha pra dziasiatki tysiač biełarusaŭ, jakija pryjšli ŭ biełaruski ruch na pačatku 90­-ch. Biez hetaj siły BNF byŭ by tolki zvyčajnaj abrevijaturaj. Heta, urešcie, kniha pra tych (i taho), kamu hetaja niezaležnaść stajała kostkaj u horle, ale chto siońnia karystajecca joju napoŭnicu.

Asprečyć Navumčyka im bu­dzie vielmi ciažka. Kaštoŭnaść jaho knihi ŭ tym, što jana pabudavanaja nie tolki na ŭspaminach, ale na dakumientach i stenahramach. Krytykam zastajucca ahulnyja słovy typu «Navumčyk pierapisvaje historyju» i žartački «A Paźniak prydumaŭ miakki znak».

Ad 1918 hoda biełaruskija elity dzialilisia na tych, chto bačyŭ budučyniu krainy ŭ jakaści rasijskaj aŭtanomii, i tych, chto byŭ za niezaležnuju Biełaruś. U 1991 ho­dzie hety padzieł byŭ usio jašče aktualny.

Z taho času źmianiłasia šmat. Pryhadvaju słovy byłoha I sakratara CK KPB Anatola Małafiejeva letaś na adnym ź dziaržaŭnych telekanałaŭ: «Dobra, što my pastavili na niezaležnaść. Adnaŭlać SSSR siońnia niama sensu».

U 1918 hodzie dziejačy BNR nie zmahli dać rady, bo ŭ palitycy pieramahaje nie toj, chto maje racyju, a toj, chto macniejšy. U 1991 ho­dzie apazicyja BNF u Viarchoŭnym Saviecie nie tolki mieła racyju, ale i akazałasia macniejšaj za kamunistyčnuju bolšaść. Typovaja dla Biełarusi sprava: pieramieny našy hieroi zaŭsiody zavajoŭvali avanhardam.

Historyju, jak viadoma, pišuć pieramožcy. Sa spaźnieńniem na 20 hadoŭ my dačakalisia i svajoj historyi pra pieramožny 1991 hod.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0