Hutarka ź ćviarskim tudaŭlaninam: «Movu čuŭ ź dziacinstva, darosłym zrazumieŭ, što my biełarusy»
Alaksandru Ciechanoŭskamu 30 hadoŭ, jon žyvie ŭ Maskvie, pracuje mieniedžaram. U śniežni chłopiec stvaryŭ na sajcie change.org pietycyju da prezidenta Rasii Uładzimira Pucina z prośbaj pryznać etnahrafičnuju hrupu tudaŭlanie (Ćviarskoj vobłaści) biełarusami.
My pahutaryli z Alaksandram Ciechanoŭskim pra toje jak jon dajšoŭ da ŭsprymańnia siabie biełarusam, a taksama ab prablemach rehijona.
«U vioscy Chałmiec Aleninskaha rajona Ćviarskoj vobłaści naradziłasia maja maci, usio dziacinstva ja baviŭ kožnaje leta i zimu ŭ hetych krajach. Z tych časoŭ dobra pamiatajecca, jak maja babula raskazvała mnie historyju ab našym krai, ab jaho minułym, u jaje razmovie časta hučali biełaruskija słovy, chacia tady ja nie ŭsprymaŭ ich jak niešta niezvyčajnaje. Jana kazała takija słovy, jak «mianie, tapieŕ, na chriaśbinach, siastrycy, nasić, ciapło, dziaŭčynki, krychu, dalako, daroha ŭ lesie, biaruć, pryniasu, jamu, vady, viaroŭka, žałavańnia» i mnohija inšyja. Taksama jana zaŭsiody lubiła hatavać žur, heta adna z našych tradycyjnych straŭ. I ŭ majoj tahačasnaj movie byli prykmietnyja dla inšych biełarusizmy», — kaža Alaksandr.
Praz peŭny čas pryjšło razumieńnie, što žychary zachodniaj častki Ćviarskoj vobłaści — biełarusy.
«Usio žyćcio ja zachaplaŭsia historyjaj, asabliva mianie pryvablivała historyja Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Smutnaha času, Rečy Paspalitaj, bo ŭśviadomlivaŭ niejkuju suviaź z hetym, ale samoha razumieńnia tady, chto my jašče nie było. U sučasnaj rasijskaj historyi niama navat zhadak ab tym, što tudaŭlanie — heta, pa sutnaści, biełarusy. U padručnikach hetaha nidzie nie pisali,ni ŭ encykłapiedyjach, a internet nie byŭ tak dastupny ŭ tyja časy», — praciahvaje apaviadać Alaksandr.
Jon uziaŭsia za hetuju temu, bo bačyć zaniapad kraju. «Nie vidać raźvićcia, raboty niama, ludzi źjazdžajuć na zarobki ŭ vialikija harady. Niahledziačy na minułaje i našu historyju heta ŭsio byccam zabyvajecca kimści. Kali b narodu tłumačyli pra jaho pachodžańnie, dumaju, mnohija prosta ździvilisia b, bo pačynajučy z savieckich časoŭ, ludziam kazali, što jany ruskija i ničym nie adroźnivajucca ad astatnich».
Pierałomnym u historyi Alaksandra Ciechanoŭskaha była sustreča z knihaj pra tudaŭlan.
«Kali ja staŭ detalova vyvučać hetuju temu, znajšoŭ u internecie knihu Ju.Śmirnova «U krainie tudaŭlan». Pračytaŭ za adzin viečar, ale z mnohim byŭ rezka nie zhodny. Kniha padniesła našu historyju takim čynam, što ŭ joj nie zastałosia realnaha pachodžańnia tudaŭlan, a tolki dovady i zdahadki, jakija błytajuć čytača. Biełaruskaje pachodžańnie ŭ joj admiatajecca i nie ličycca dakazanym, niahledziačy na daśledavańni navukoŭcaŭ-historykaŭ i etnahrafičnyja ekśpiedycyi. Heta pasłužyła adnoj z pryčyn, pa jakoj ja vyrašyŭ adukavać ludziej i adkryć jamu praŭdu, bo jana nie aśviatlajecca naležnym čynam».
Adnym z takich krokaŭ było stvareńnie ŭžo zhadanaj pietycyi. «Ja razumieŭ, viadoma, što naŭrad ci jana budzie mieć pośpiech, ale toje što ludzi źviarnuli na heta ŭvahu, — užo pieramoha, bo dla mianie było najbolš važna, kab ludzi nie zabylisia, kim jany jość», — raskazvaje aŭtar pietycyi.
U internecie Alaksandr Ciechanoŭski zdolny padtrymlivać piśmovuju hutarku na biełaruskaj movie, a voś z vusnaj bolš składana. «Biełaruskuju movu ja vyvučaju samastojna, u Rasiei niama, na žal, kursaŭ biełaruskaj.Tamu davodzicca vyvučać jaje z dapamohaj słoŭnika, prahladu filmaŭ, a taksama z dapamohaj pierapiski. Hutarkovaj praktyki ŭ nas tut amal niama, chacia mnohija słovy dla nas, jak tudaŭlan, źjaŭlajucca zvykłymi i znajomymi ź dziacinstva».
Ci nie raźličvajuć tudaŭlanie na dapamohu ad biełaruskaj dziaržavy? «Nakont Biełarusi, to my chacieli b, viadoma, atrymać padtrymku, dla nas heta vielmi važna. Ruch ciapier raście, prychilniki jość i ŭ samym Aleninskim rajonie, i ŭ Ćviarskoj vobłaści,a taksama ŭ inšych haradach Rasii i Biełarusi».
Vialikaja hutarka ź Lesiaj Rudnik pra seksizm, muža-reślera, zarobak doktarki navuk u Šviecyi, apazicyju i pamyłku Jeŭrasajuza19
Kamientary