Spadčyna VKŁ nastolki bahataja i šmathrannaja, što moža być reaktualizavanaj i interpretavanaj adrazu niekalkimi narodami našaha rehijonu Jeŭropy, piša ŭ «Novym časie» kandydat histaryčnych navuk Aleh Dziarnovič.
Sučasnyja biełarusy i ŭkraincy znachodziać u historyi VKŁ krynicy natchnieńnia i šukajuć pavučalnyja siužety. Polskaja histaryjahrafija ŭsprymaje Vialikaje Kniastva XVI—XVIII stahodździaŭ jak jašče adnu polskuju dziaržavu, razam z Karonaj i Mazoŭšaj. Bolšaja častka litoŭcaŭ stavić znak roŭnaści pamiž VKŁ i sučasnaj Litvoj. Rehijanalnyja kataklizmy apošniaha dziesiacihodździa abudzili novuju cikavaść da supolnaj historyi, ale zrabili sumiesnuju pracu na hruncie spadčyny bolš łakalizavanaj i palityzavanaj.
Bryhada imia kniazia Astrožskaha
Adnym ź jaskravych prykładaŭ vykarystańnia simvaličnaha kapitału spadčyny VKŁ moža być LITPOLUKRBRIG — asobnaja šmatnacyjanalnaja bryhada, utvoranaja z vajskovych adzinak Litvy, Polščy i Ukrainy. Ideja jaje stvareńnia była ahučana jašče ŭ 2007 hodzie. Ale pieršyja praktyčnyja kroki byli zroblenyja 17 listapada 2009 hoda, kali na trochbakovaj kansultatyŭnaj naradzie było aformlena rašeńnie pra stvareńnie trochpałkavoj mižnarodnaj bryhady z metaj udziełu ŭ miratvorčych akcyjach AAN, ES i NATO. Byŭ abrany nastupny pryncyp dysłakacyi padraździaleńniaŭ: kožnaja «nacyjanalnaja» adzinka bazujecca na svajoj terytoryi, ale ŭ Lublinie, miescy abviaščeńnia Lublinskaj unii, znachodzicca štab abjadnanaj bryhady. Taki štab sapraŭdy byŭ stvorany, ale farmiravańnie bryhady prypyniłasia.
Rasijska-ŭkrainski palityčny i vajenny kanflikt pryvioŭ da rezkaha ŭzrastańnia tempaŭ arhanizacyjnaj pracy. Ciaham 2014 hoda adbyłosia padpisańnie ŭsich bazavych dakumientaŭ i mižnarodnych damovaŭ, a na praciahu 2015-ha pracedury ratyfikacyi byli praviedzienyja va ŭsich troch krainach. Inicyjatyva była abvieščanaja jak častka płanu padtrymki Ukrainy, pryniataha na samicie NATO ŭ Ńjuparty (Uels) 4—5 vieraśnia 2014 hoda. Na siońnia abjadnanaja bryhada naličvaje 4500 vajskoŭcaŭ, ź jakich 3500 reprezientujuć Polšču, 560 — Ukrainu, 350 — Litvu. Asnoŭnyja bajavyja častki: litoŭski bataljon ułanaŭ imia Vialikaj kniahini Biruty, bataljony i dyvizijony polskaj 21-j bryhady Padhalanskich stralcoŭ, ukrainski bataljon 80-j desantna-šturmavoj bryhady. Ukrainski kampanient bryhady padrychtavany pavodle standartaŭ NATO i raźmieščany ŭ Lvovie. 20 vieraśnia 2018 hoda kamandavańnie bryhadaj na čarhovyja 3 hady ad polskaha bryhadnaha hienierała Zianona Bžuška pieraniaŭ ukrainski aficer pałkoŭnik Dmytro Braciška, jaki pachodzić z Daniecku.
Na hetym simvaličny šerah nie zakančvajecca. Ad 5 kastryčnika 2017 hoda abjadnanaja bryhada maje aficyjnaha patrona ŭ asobie najvyšejšaha hietmana VKŁ kniazia Kanstancina Astrožskaha. U traŭni 2016-ha padčas abmierkavańnia hetaj inicyjatyvy na sumiesnym pasiadžeńni Mižparłamienckaj asamblei Viarchoŭnaj Rady Ukrainy, Siejmu Litoŭskaj Respubliki, Siejmu i Sienatu Polščy, śpikier Viarchoŭnaj Rady Andrej Parubij zajaviŭ: «Chaču nahadać, što, ułasna, abjadnanaja ŭkrainska-polska-litoŭskaja armija pad kiraŭnictvam kniazia Astrožskaha 8 vieraśnia 1514 hoda raźbiła maskoŭskaje vojska pad Voršaj. Heta dobraja simvaličnaja pryhadka dla nas, jakaja śviedčyć pra toje, što kali my stajali plačo ŭ plačo, my supolna spyniali ahresara». Infarmacyja pra patrona majecca i na aficyjnaj internet-staroncy bryhady, dzie pra kniazia Astrožskaha pišacca, što jon «byŭ i zastajecca simvałam jednaści narodaŭ Litvy, Polščy i Ukrainy». A ŭ anhłamoŭnaj viersii staronki imia kniazia tranśliterujecca z ukrainskaha napisańnia: Kostiantyn Ostrogski.
Nadmahille kniazia Astrožskaha
Na hetym funkcyi Kanstancina Astrožskaha va ŭkrainska-polska-litoŭskim jadnańni nie zakančvajucca. I hetym razam simvaličnuju funkcyju pierajmaje nadmahille kniazia.
Kniaź Kanstancin pajšoŭ z žyćcia 11 vieraśnia 1530 hoda ŭ Turavie. Hety staražytny kniažacki centr, jak spadčynnaje ŭładańnie Hlinskich, byŭ pieradadzieny Astrožskamu manarcham u 1508 hodzie paśla parazy paŭstańnia Michaiła Hlinskaha i ŭciokaŭ apošniaha ŭ Maskvu. Pavodle tastamientu Kanstancina Astrožskaha, jaho cieła było pieravieziena ŭ Kijeŭ i 24 vieraśnia 1530 hoda pachavanaje ŭdavoj kniazia Alaksandraj Siamionaŭnaj Słuckaj z kniazioŭ Słuckich u Piačorskim manastyry — u hałoŭnym sabornym chramie Uśpienskaj carkvy («Vialikaj carkvie»).
Užo syn kniazia Astrožskaha Vasil-Kanstancin 7 žniŭnia 1579 hoda ŭstalavaŭ u carkvie nadmahille svajmu baćku. Hety ŭzor płastyki byŭ vykanany ŭ maniery italjanskaha Adradžeńnia, ale musiŭ simvalizavać sarmackuju kancepcyju ź jaho etyčnym ideałam rycara-vajara i dobraha sielskaha haspadara-stoika. Archidyjakan Antyachijskaj Pravasłaŭnaj carkvy Pavieł Alepski, jaki ŭ składzie pasolstva patryjarcha Antyachijskaha Makaryja prajechaŭ praz usiu Uschodniuju Jeŭropu, u červieni 1654 hoda naviedaŭ Kijeva-Piačorskuju łaŭru.
Svaje ŭražańni ad nadmahilla hietmana VKŁ siryjski kliryk pakinuŭ u svaich padarožnych natatkach: «Na… hetaj arcy majucca abrysy daŭhavataha stała, na jakim śpić čałaviek z baradoju, u žaleznych daśpiechach; jon vyrableny ź ćviordaha čyrvonaha kamieniu, padobnaha na parfir, i ničym nie adroźnivajecca ad poŭnaj čałaviečaj fihury. Jon lažyć, abapioršysia na łokać, padkłaŭšy ruku pad hałavu; adno kalena jaho ŭskładziena na druhoje; na hałavie pazałočanaja karona, na hrudziach — pazałočanyja łancužki. Hety tvor uražvaje ździŭlenyja rozumy».
Paśla pažaru 1718 hoda i značnaha paškodžańnia manumient straciŭ reniesansny dekor i paśla rekanstrukcyi 1722—1729 hadoŭ atrymaŭ novyja baročnyja šaty. Pieršyja fotazdymki nadmahilla ŭ kancy XIX stahodździa pakinuli nam toj vobraz nadmahilla, jaki, z roznymi kulturnymi napłastavańniami staŭ kłasičnym dla zacikaŭlenaj publiki. Mienavita ŭ epitafii na nadmahilli kniaź Astrožski byŭ nazvany «Scypijonam ruskim».
Historyja isnavańnia aŭtentyčnaha nahrobka abryvajecca ŭ čas Druhoj suśvietnaj vajny — 3 listapada 1941 hoda Uśpienski sabor Kijeva-Piačerskaj łaŭry byŭ uzarvany. I pa siońnia nie da kanca zrazumiełyja abstaviny hetaha. Mnohija publicysty źviartajuć uvahu, što padryŭ Uśpienskaha saboru adbyŭsia ŭ dzień naviedvańnia Łaŭry Jozefam Cisa, prezidentam Słavaččyny — tahačasnaj dziaržavy-satelita nacysckaj Niamieččyny. U takim razie hetaja akcyja całkam układajecca ŭ łohiku savieckaj dyviersijnaj dziejnaści, i pra heta zajaŭlała niamieckaja akupacyjnaja administracyja.
Ale skieptyki źviartajuć uvahu, što Cisa i jaho śvita pakinuli Łaŭru ŭ 13.30, a mahutny vybuch adbyŭsia ŭ 14.30. Aproč taho, u 1995 hodzie ŭ pryvatnaj kalekcyi ŭ niamieckim Obierhaŭzienie była znojdziena sieryja fotazdymkaŭ, zroblenych niamieckim aficeram 3 listapada 1941 hoda. Na hetych zdymkach pradstaŭlena situacyja pierad vybucham, sam vybuch i toje, što zastałosia paśla jaho, — to-bok, niamieckaja akupacyjnaja administracyja rychtavałasia da padryvu Uśpienskaha saboru.
Apošnim ža časam siarod daśledčykaŭ nabiraje papularnaść viersija, što niamieckija sapiory padarvali vybuchovyja prystasavańni, tajemna zakładzienyja ŭ Łaŭry ŭ žniŭni-vieraśni 1941 hoda miniorami 11-ha ŭzvodu lejtenanta Michaiła Tatarskaha, jaki ŭ svaich uspaminach paćvierdziŭ hety fakt. Niamieckija sapiory zdoleli abiasškodzić častku zaradaŭ, ale znojdzienyja pad Uśpienskim saboram prystasavańni niemahčyma było biaśpiečna vyniać pa techničnych abstavinach. Bajučysia detanacyi, niemcy abiasškodzili miny inšym srodkam — padarvali ich. Pierad vybucham niamieckija žaŭniery ŭziali ŭ koła terytoryju vakoł Łaŭry. Dakumientalna zafiksavanyja fakty razrabavańnia niamieckaj administracyjaj kijeŭskaj śviatyni — Łaŭry.
Jak by toje ni było, ale Uśpienski sabor, niekropal kijeŭskich kniazioŭ, pieraŭtvaryŭsia ŭ ruiny.
Paśla Druhoj suśvietnaj vajny pačałosia archieałahičnaje vyvučeńnie reštkaŭ Uśpienskaha saboru, jakija ŭ 1971 hodzie byli zakansiervavanyja i pradstaŭlenyja da ekspanavańnia. A ŭ śniežni 1995-ha prezident Kučma padpisaŭ ukaz pra adnaŭleńnie saboru. U žniŭni 2000 hoda Uśpienski sabor byŭ znoŭ aśviečany. Tady ž paŭstała pytańnie interjeraŭ adnoŭlenaj śviatyni.
Padčas aktyŭnaj stadyi rasijska-ŭkrainskaha kanfliktu ŭ 2014-m pasoł Litoŭskaj Respubliki va Ukrainie Piatras Vajtekunas vystupiŭ z prapanovaju adnaŭleńnia va Uśpienskim sabory nadmahilla hietmanu Astrožskamu. Pierajemnik Vajtekunasa na pasadzie ambasadara Marus Janukonis taksama padtrymaŭ hetuju inicyjatyvu. Užo ŭ kastryčniku 2015-ha ŭ Nacyjanalnym Kijeva-Piačorskim historyka-kulturnym zapaviedniku hramadskaści byŭ pradstaŭleny makiet nadmahilla ŭ maštabie 1:15, sfarmavany i aŭtarski kalektyŭ u składzie ŭkrainskich skulptaraŭ Alesia Sidaruka i Barysa Kryłova, a taksama litoŭskaha skulptara Arunasa Sakałaŭskasa. I ŭžo praz hod była padrychtavanaja madel nadmahilla ŭ maštabie 1:5, jakaja była vyrablenaja dziakujučy padtrymcy litoŭskaha pradprymalnika i miecenata Robiertasa Habułasa, što maje va Ukrainie ŭłasny biźnies.
Admysłova dziela realizacyi prajektu rekanstrukcyi nadmahilla hietmana VKŁ Habułasam byŭ stvorany dabračynny fond «Karona kniazioŭ Astrožskich». Adnaŭleńnie miemaryjalnaha pomnika Kanstancina Astrožskaha taksama atrymała padtrymku Mižparłamienckaj asamblei parłamientaŭ Ukrainy, Litoŭskaj Respubliki i Polščy, jakaja ŭ traŭni 2016-ha źviarnułasia da ŭradaŭ svaich krainaŭ z zaklikam akazańnia maksimalnaha spryjańnia ŭ realizacyi hetaha prajektu.
Vydavieckija prajekty
Litoŭska-ŭkrainskaje supracoŭnictva aktyŭna raźvivajecca i ŭ vydavieckaj halinie. Jašče ŭ 1997 hodzie ŭ Kijevie litoŭskim knižnym pradprymalnikam Virhinijusam Strolam było ŭtvoranaje vydaviectva «Bałtija-Druk», jakoje śpiecyjalizujecca ŭ turystyčnych i ilustravanych histaryčnych vydańniach. Ale roskvit vydaviectva prypaŭ na apošniaje dziesiacihodździe, kali pry padtrymcy MZS Litoŭskaj Respubliki stała vychodzić cełaja nizka vydańniaŭ, pryśviečanych znakamitym kniažackim rodam, što byli paviazanyja z Ukrainaj časoŭ VKŁ i Rečy Paspalitaj: Astrožskim, Radziviłam, Alelkavičam-Słuckim, Višniavieckim. Taksama biełaruskija aŭtary brali ŭdzieł u padrychtoŭcy hetych vydańniaŭ albomnaha kštałtu.
Ale najbolš važnaj dla vybudovy novaha histaryčnaha naratyvu stała kalektyŭnaja manahrafija «Na pierakryžavańni kultur: Manastyr i chram Śviatoj Trojcy ŭ Vilni», jakaja vyjšła ŭ śviet u vydaviectvie Vilenskaha ŭniviersitetu ŭ dvuchmoŭnaj viersii (pa-ŭkrainsku i pa-litoŭsku) u 2018 hodzie. Manahrafija stała vynikam supolnaha daśledčaha prajektu Vilenskaha Univiersitetu i Lvoŭskaha Katalickaha Univiersitetu «Pravasłaŭnaja i ŭnijackaja supolnaści ŭ VKŁ: historyja, kultura, pamiać» (2015—2017 hh.).
Sam ža prajekt finansavaŭsia Navukovaju radaj Litvy dy Ministerstvam aśviety i navuki Ukrainy pry padtrymcy ŭkrainskich miecenataŭ. Faktyčna, prapanavany novy padychod u interpretacyi kulturnaj spadčyny rehijonu na prykładzie adnoj z najdaŭniejšych publičnych instytucyj Vilni — pravasłaŭnaha, a paźniej unijackaha manastyra i chrama Śviatoj Trojcy, jakija traktujucca jak ukrainski kulturny i duchoŭny centr Litvy dy asiarodak ukrainska-litoŭskaha supracoŭnictva.
Pieršaja draŭlanaja carkva Śviatoj Trojcy paŭstała ŭ 1347 hodzie pa paŭdniovaj uskrainie tahačasnaj Vilni ŭ dubrovie, na lehiendarnym miescy pakarańnia troch vilenskich pakutnikaŭ Antona, Jana i Jaŭstacha. Ale muravany hatyčny chram uźnik u 1514—1516 hadach dziakujučy fundacyi Kanstancina Astrožskaha i staŭ miemaryjałam jaho pieramohi pad Voršaj. Užo paśla Bieraściejskaj carkoŭnaj unii 1596 hoda Trajeckaja carkva stała adnym z hałoŭnych asiarodkaŭ pašyreńnia ŭnii, a ciapierašni vyhlad manastyra byŭ sfarmavany ŭ značnaj stupieni znakamitym dojlidam stylu rakako ŭ VKŁ (vilenskaha baroka) Jana Hłaŭbica.
U 1991 hodzie Hreka-katalickaja carkva atrymała ŭ Litoŭskaj Respublicy lehalny status, a na praciahu 1992—1994 hadoŭ urad pieradaŭ miascovaj hreka-katalickaj hramadzie kompleks pabudovaŭ carkvy i manastyra Śviatoj Trojcy, jakija stali asiarodkam kulturnaha i relihijnaha žyćcia ŭkrainskaj dyjaspary. Možna skazać, što dziakujučy ŭładam Litoŭskaj Respubliki ŭkraincy zaraz znoŭ adkryvajuć dla siabie duchoŭny centr Bieraściejskaj carkoŭnaj unii — bazylijanski manastyr Śviatoj Trojcy.
Padrychtoŭka i vydańnie manahrafii «Na pieriechriesti kultur: Monastir i chram Prieśviatoji Trijci u Vilniusi / Kultūrų kryžkelė: Vilniaus Švč. Trejybės šventovė ir vienuolynas» pa-novamu rasstaŭlaje akcenty va ŭspryniaćci supolnaj historyi. Možna skazać, što adbyvajecca vielmi cikavy ekśpierymient z transfarmacyjaj historyi. Padziei vakoł Trajeckaj carkvy razhladajucca ŭ šyrokim kantekście isnavańnia ŭschodniesłavianskaj («ruskaj») supolnaści VKŁ, i łakalna, praz historyju asobnaj častki horadu, faktyčna pałovy Vilni ŭ Siaredniavieččy — Civitas Ruthenica, «Ruskaha horadu» Vilni. Treba było vyjavić vialikuju intelektualnuju strymanaść, kab abyści prablemu farmavańnia hetaha Civitas Ruthenica i zadavolicca namiokami dy štučnaj pryviazkaj nasielnikaŭ Vilni druhoj pałovy CHIII stahodździa, u dahiedyminavu epochu, ad momantu fiksacyi archieołahami chryścijanskich mohiłak Vilni, da ŭkrainskaj historyi ŭ sučasnym jaje razumieńni.
Nie tak usio prosta i z unijackaj staronkaj historyi Trajeckaj carkvy. Bo ŭ XVII stahodździ historyja carkoŭnaj unii — heta pieravažna padziei na biełaruskich ziemlach. Kijeŭ ad 1654 hoda znachodziŭsia pad pratektaratam Maskvy, i ŭnijackaja prablematyka ŭžo nie mieła da jaho dačynieńniaŭ. Lvoŭskija ž chryścijanie mocna trymalisia ŭschodniaj tradycyi. Lvoŭskaja jeparchija pierajšła z pravasłaŭja ŭ hreka-katalictva ŭ 1700 hodzie, Łuckaja — u 1702-m. Faktyčna, historyja hreka-katalickaj carkvy ŭ Zachodniaj Ukrainie adličvajecca ad XVIII stahodździa. Vilnia ž zastavałasia asiarodkam «ruskaj» supolnaści VKŁ na praciahu ŭsiaho isnavańnia dziaržavy — i da ŭklučeńnia ŭkrainskich ziamiel za Alhierdam, i paśla Lublinskaj unii 1569 hoda, kali ŭkrainskija vajavodstvy byli inkarparavanyja ŭ skład Karony Polskaj.
Možna mierkavać, što najnoŭšy vydaviecki prajekt — heta vielmi surjoznaja zajava na «pieradaču» spadčyny Rusi VKŁ (Litoŭskaj Rusi) da Ukrainy i anihilacyi tym samym biełaruskaha kulturna-histaryčnaha faktaru ŭ historyi hetaj šmatnacyjanalnaj i polikanfiesijnaj dziaržavy. Z punktu hledžańnia navukovych arhumientaŭ heta davoli słabaja, a moža navat naiŭnaja pazicyja. Usio ž u miedyjnaj śfiery, u absiahach masavych ujaŭleńniaŭ padobnaja namahańni mohuć mieć častkovy pośpiech, zakładajučy skažonuju pierśpiektyvu mientalnaj hieahrafii i niapeŭnaść etničnaj historyi.
Jakim čynam mohuć reahavać biełaruskija historyki i simpatyki Vialikaha Kniastva na padobnuju situacyju?
Aproč manitorynhu i analizu biełaruskim admysłoŭcam varta vyjaŭlać inicyjatyŭnaść i hatoŭnaść da supracoŭnictva. Supolnaja spadčyna stvaraje padmurak dla supracoŭnictva, ale moža być i prastoraju dla kankurencyi. Najbolš niebiaśpiečny tut varyjant pavodzinaŭ — instrumientalisckaje vykarystańnie hetaj spadčyny.
Ciapier čytajuć
Azaraŭ mocna pakryŭdziŭsia na słovy «psieŭdalidarki Cichanoŭskaj», što jaho Płan Pieramoha byŭ pamyłkaj29
Kamientary