Alhierd Bacharevič: Siońnia ranicaj mnie było soramna

Kožny schod piśmieńnickaj arhanizacyi padobny da teatru. Scena, parter, halorka, loža… A jašče ŭ teatry zaŭsiody jość prybiralni. U mužčynskaj, naprykład, recham hučać radasnyja repliki aktoraŭ.

«Nu j viasioły źjezd PENu atrymaŭsia!..»

«Heta tabie, bracie, nie panyły SBP, dzie viečna ŭsio cicha, usio narmalna…»

«Žarści takija, što daj boža».

Subota. Schod skančajecca. Ja myju ruki. Ja maŭču. Teatar… Kamu kamedyja-vadevil, a kamu — fars u adnoj dziei. Ci ŭ adnym biaździejańni? Kamu nahoda dla žartaŭ, kamu — dzień hańby.

U subotu na svaim ahulnym schodzie Biełaruski PEN-Centar pasprabavaŭ syhrać rolu druhoha «sajuza piśmieńnikaŭ»: zrabić vyhlad, što jon isnuje sam pa sabie, nie źviazany nijakimi mižnarodnymi chartyjami i deklaracyjami, pastavić «tradycyjnuju maral» vyšej za penaŭskija kaštoŭnaści: svabodu i roŭnaść, zaćvierdzić daŭno zastyłyja hierarchii i — uva što b ni było viarnuć sabie svajo darahoje, choć i svavolnaje dzicia, hramadzkaha dziejača Paŭła Sieviarynca, jakoha sam ža i vyklučyŭ sa svaich šerahaŭ. PEN teatralna hulaŭ u raskajańnie pierad svaim kolišnim čalcom i łaskava hraziŭ vyklučanamu spadaru Sieviaryncu palcam: nu ty ž bolš tak nia budzieš?.. «Budu», — takim byŭ ahulny sens adkazu chryścijanskaha piśmieńnika, jaki i praŭda nahadvaŭ svaimi čystymi vačyma niavinnaje dzicia. Sieviarynca viartali ŭ šerahi tak, niby ad jaho zaležała dalejšaje isnavańnie PENu — niby chirurhi pryšyvali na svajo miesca nieaściarožna vyrvanaje serca. PEN hraŭ svaju novuju rolu — spačatku z nami, potym suprać nas, a paśla — biaz nas.

My — heta piśmieńniki, paety, pierakładčyki, jakija, u adroźnieńnie ad režyseraŭ spektaklu, viedali, što maska «sajuzu piśmieńnikaŭ» PENu nia nadta pasuje, i syšli sa schodu, bo zrabiłasia jasna: nas nichto słuchać nie źbirajecca. Choć užo toj adkryty list nieviadoma kamu, jaki Pavieł Sieviaryniec napisaŭ napiaredadni, byŭ dastatkovaj padstavaj, kab nie razhladać jaho apelacyju naohuł. Hety cudoŭny ŭzor žanru napisany tak, niby aŭtar, stvarajučy jaho, trymaŭ pierad saboj chartyju Mižnarodnaha PENu i staraŭsia parušyć jak maha bolš jaje punktaŭ.

«Adstojvać ideał adzinaha čałaviectva, jakoje žyvie ŭ miry i roŭnaści…» Jakoje ž adzinaje čałaviectva, kali kožnamu chryścijanskamu piśmieńniku jasna: jość ludzi, žančyny, feministki i «homaseksualisty», i ŭ kožnych svoj nabor pravoŭ. U ludziej ich musić być šmat, u astatnich troch katehoryj — troški mieniej. Heta ž i durniu jasna, praŭda?

«…siabry PENu abaviazujucca zmahacca z takimi škodnymi prajavami svabodnaj presy, jak iłžyvyja publikacyi, falsyfikacyi i skažeńnie faktaŭ u palityčnych i asabistych metach». Sam napisany z asabistymi i palityčnymi metami tekst Paŭła Sieviarynca, u jakim Biełaruski PEN paŭstaje jak niejkaja demaničnaja siła, vynik tajemnaj zmovy hiejaŭ, leśbijanak, feministak i niejkich zahadkavych «marksistaŭ», užo ciahnie na paŭnavartasny paklop. Zamiest taho, kab abaranić siabie, svaju pracu, svajo abranaje kiraŭnictva, PEN…

Što moh i musiŭ zrabić PEN?

«Centr moža vyklučyć siabra sa svaich šerahaŭ, kali ličyć jaho pavodziny takimi, što rezka supiarečać duchu Chartyi PENu. Centr abaviazany terminova paviedamić Mižnarodnamu Sakrataryjatu pra takija vypadki».

Toj list — duža zajmalny… Dla daśledčyka. Što asabliva ŭ im zacikaviła — toje, jak va ŭsioj rytorycy aŭtara prasočvajecca paŭzučaja ideja: PEN ža litaraturnaja arhanizacyja, pry čym tut, skažam, ŁHBT? Nidzie ŭ PENach nie prapisana, što treba padtrymlivać niejkich hiejaŭ. Voś davajcie i nia budziem.

Zdajecca, usio pravilna. Kali, viadoma, nia viedać i nie chacieć viedać, što, naprykład, za apošnija hady Mižnarodny PEN, častkaj jakoha jość PEN biełaruski, pryniaŭ niekalki zajavaŭ suprać dyskryminacyi ŁHBTK. Adnu ź ich — na svaim vialikim kanhresie ŭ Biškieku. Jość inicyjatyvy Mižnarodnaha PENu, skiravanyja na padtrymku ŁHBT jak dyskryminavanaj hrupy. Mižnarodny PEN havoryć ad imia nacyjanalnych centraŭ, ź jakich jon, ułasna, i składajecca. Tolki kaho heta cikavić? Kali nikoha — Biełaruski PEN musić admovicca ad udziełu ŭ Mižnarodnym. Abviaścić svaju niezaležnaść. Emirat Biełaruski PEN-Centar.

Pavialičyć

Paradavaŭ mianie i taki cikavy fakt. Kali Biełaruski PEN tolki zasnoŭvaŭsia i padavałasia zajaŭka na ŭstupleńnie ŭ mižnarodnuju arhanizacyju, uznačalvaŭ mižnarodny PEN adkryty hiej brytanski piśmieńnik Frensis Kinh. Voś da kaho paprasilisia ajcy-zasnavalniki… I ničoha. Niejak praisnavaŭ PEN try dziasiatki hadoŭ, nie raźbiła dom na Załatoj Horcy małanka niabiesnaja…

Nie raźbiła, nie strymała. Ale siońnia mnie soramna.

Soramna najpierš za siabie. Bolš za ŭsio na śviecie ja lublu maŭčać i pisać. Bolš za toje, ja liču, što pisać — jość adzinym abaviazkam piśmieńnika. Jak i čamu vyjšła tak, što zamiest spakojnaj pracy nad novaj knižkaj ja siadzieŭ učora na schodzie Biełaruskaha PEN-centra i słuchaŭ usiu tuju biurakratyčnuju bałbatniu, jakaja pakrysie pierarasła ŭ pychlivuju chłuśniu i ździeklivyja vokryki? Ja ž abiacaŭ sabie nikoli nia ŭdzielničać u takich «mierapryjemstvach». I voś znoŭ — siadzieŭ i słuchaŭ, i taksama chaciełasia kryčać ad kryŭdy, bo nas znoŭ padmanuli, zaharnuŭšy sapraŭdnyja prablemy ŭ pryhožuju folhu «marali», «doŭhu», «zasłuhaŭ»…

Ja pišu «nas», bo peŭny, što nia tolki ja zadavaŭsia ŭčora takim pytańniem. Razhladvajučy tvary prysutnych, ja raz-poraz natykaŭsia na hety ździŭlena-saramlivy vyraz: što ja tut rablu, čamu marnuju kaštoŭnyja chviliny žyćcia na takuju łuchtu? Niaŭžo heta ŭsio i praŭda varta takich emocyj, varta tych samych sekundaŭ, što tak imkliva i niezvarotna sychodziać: «Pavieł Sieviaryniec», «pryniali», «zaćvierdzili», «rada», «chryścijanie», «maralny aŭtarytet»? I voś hetaje, majo lubimaje, amal što pruska-bismarkaŭskaje: «paradak dnia»? Memento mori — ci ŭsio ž dla nas važniej: «padymicie mandaty»?

Tak, mnie soramna za biełaruskich litarataraŭ, jakija zamiest taho, kab pakutavać ad viečnych pytańniaŭ pra eras i tanatas, pra žyćcio i śmierć, pra ŭładu i svabodu i biaskonca asensoŭvać ich, viedajučy, što adkazaŭ usio roŭna niama, zamiest toj sałodkaj pakuty, na jakuju nas asudziła litaratura — hadzinu za hadzinaj bavilisia durnavatymi pracedurkami, skakali na statutnych batutach, dzialili miescy ŭ novaj radzie… I słuchali čarhovaje tryźnieńnie ad čałavieka, jaki, kali jaho pasłuchać, ličyć siabie roŭnym ci to Chrystu, ci to Vasilu Bykavu. Zdajecca, pieršym i apošnim prezydentam Biełaruskaha PENa, na dumku Paŭła Sieviarynca, byŭ usio ž Isus Chrystos. Cikava, chto za jaho hałasavaŭ?..

A jašče mnie było soramna za PEN, za hety jahony dziŭny mazachiscki ŭčynak: Pavieł Sieviaryniec dyskredytavaŭ PEN jak tolki moh, choć i całkam i ŭ mieru svaich piśmieńnickich zdolnaściaŭ. I ŭ hordaha PENu nie znajšłosia navat elementarnaha pačućcia ŭłasnaj hodnaści, kab abaranicca? Kab skazać biełaruskaj litaraturnaj movaj: spadaru Sieviaryniec, my vas zrazumieli. Vy nia lubicie tych, chto pracuje ŭ PENie, vy ničoha nia viedajecie ni pra toje, dla čaho isnuje PEN, ni pra toje, što jon daklaruje, ni pra toje, što takoje «marksizm».

Mnie było niaścierpna soramna za biełaruskuju litaraturu — jakaja robicca temaj narodnych abmierkavańniaŭ tolki tady, kali sparadžaje čarhovy skandalčyk. Soramna za žyvoha biełaruskaha čytača, jaki zaŭždy hatovy paplatkaryć pra PEN-centar, pra jaki nia maje nijakaha ŭjaŭleńnia.

Mnie było soramna za ludziej na scenie, za žurnalistaŭ, što źviartajuć uvahu na litaraturu, tolki kali jana padoryć im «kłubničnuju» cukieračku. Siońnia ja admoviŭsia ad dvuch interviju adnosna penaŭskaha schodu — ale, skažam, udzieł biełaruskich piśmieńnikaŭ u najbujniejšaj u śviecie Frankfurckaj knižnaj vystavie nie prymusiŭ žurnalistaŭ napisać navat radok. Soramna za ŭsie tyja sieciŭnyja hałasy, jakimi havoryć našaja nianaviść, našaja prymityŭnaść i našaja pošłaść. Soramna za ŭzrovień našych litarataraŭ, jakija nia viedajuć ni što takoje «marksizm», ni što takoje «hiendernaja teoryja», ni što takoje «feminizm», ni što takoje PEN i dla čaho jon stvaraŭsia.

Soram — pačućcio vyrazna chryścijanskaje. Ale ja nie chryścijanin, ja zvyčajny eŭrapiejski ahnostyk, jakich u našaj krainie absalutnaja bolšaść. I kali vy ličycie, što demakratyja — heta ŭłada bolšaści (choć nasamreč heta — pavaha da mienšaści), dyk uličvajcie našuju siłu. Siłu zvyčajnych ahnostykaŭ, jakija mohuć uziać na siabie soram usiaho śvietu i vykazać u vobrazach i słovach.

Prablema biełaruskaha hramadztva jašče i ŭ tym, što ŭ nas skažonaje ŭjaŭleńnie pra pohlady i mierkavańni. Nia ŭsio, što my miarkujem, jość mierkavańniami — mierkavańni praduhledžvajuć viedy, a ich, pry ŭsioj ich dastupnaści, ludziam brakuje. Jak možna mierkavać pra PEN, kali ty nia viedaješ, što heta takoje — i daviedaŭsia tolki ŭčora ad čałavieka, jakoha adtul vyklučyli? Hamafobija, rasizm, seksizm, relihijny fantatyzm, antysemityzm — nia pohlady, a niešta kštałtu niebiaśpiečnaj chvaroby, ad jakoj Biełaruś jašče nia vylečyłasia. Dyj nia tolki Biełaruś… Biełaruski PEN — častka Mižnarodnaha, a Biełaruś — častka śvietu, maleńkaja častka raznastajnaha śvietu, jaki tym i pryhožy, što rozny, taki rozny, što zajmaje duch ad hetaj pryhažości i strakataści…

Samaje cikavaje, što ŭ penaŭskaha kanfliktu niama navat šancu na vyrašeńnie. Heta sutyknieńnie dvuch śvietaŭ, staroha i maładoha — i ja nia maju na ŭvazie ŭzrost kankretnych ludziej. Stary śviet sychodzić. Jon budzie sychodzić jašče doŭha, jon sydzie razam z nami. Ale jon nia vierniecca, voś u čym štuka. Nia vierniecca patryjarchat, ślapaja viera ŭ dohmy, nia viernucca nacyjanalnaja apantanaść i litaratura-jak-my-jaje-vučyli-ŭ-škole. Chto nia choča pryznać heta — prajhraŭ, chaj by navat i vyjhraŭ usie hałasavańni.

I apošniaje. Jość ludzi z manijaj vieličy, a jość ź vieličču manii. Pieršaja patrebnaja, naprykład, kab ciabie tryjumfalna viarnuli ŭ hetki nialuby tabie PEN-centar. A majučy vielič manii, časam možna napisać dobruju knihu. Heta ja na ŭsialaki vypadak — kali ŭžo nam usim tak patrebnaja maral, chacia b u samym kancy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0