Jankiel i Šyfra. Jak žychary vioski pad Lelčycami chavali, ale tak i nie zmahli vyratavać svaich jaŭrejaŭ
U 1930-ja hady ŭ Liplanskaj pryharadnaj haspadarcy na Paleśsi, jakoj kiravaŭ Jankiel Hotlib, vyroščvali kavuny. U vajnu jaŭrejskaja siamja Hotlibaŭ zahinuła, a ich mahiła stała miescam kalektyŭnaj pamiaci. Piša kandydatka histaryčnych navuk Volha Ivanova.
U № 9/2019 «Našaj historyi» ŭ artykule «Hadami chavałasia ŭ lasach, kab znoŭ nie sasłali» raskazvałasia historyja vialikaj zamožnaj siamji młynaroŭ Rančynskich ź vioski Liplany pad Lelčycami, jakuju ŭ 1930-ja hady paniščyli i raściarušyli pa śviecie kalektyvizacyja i stalinskija represii. Tut ža havorka pojdzie pra los inšaj miascovaj siamji — jaŭrejaŭ Hotlibaŭ, dla jakich katastrafičnym staŭ pačatak užo nastupnaha dziesiacihodździa.
Pradprymalnik i kiraŭnik
Liplany mieściacca ŭsiaho za 4 kiłamietry ad Lelčyc, ciapierašniaha rajcentra na paŭdniovym zachadzie Homielskaj vobłaści. Lelčycy byli miastečkam, a tamu ŭ ich, jak i ŭ lubym inšym biełaruskim pasieliščy takoha typu, žyło šmat jaŭrejaŭ. Byli tut i kahał, i malitoŭny dom. U susiednich ža Liplanach jašče ŭ 1920-ja hady prysutnaść jaŭrejaŭ była chutčej simvaličnaj: tut žyli tolki try jaŭrejskija siamji.
U kancy 1920-ch — pačatku 1930-ch, časy sucelnaj kalektyvizacyi, u Liplanach źjaviłasia jašče adna jaŭrejskaja siamja — Jankiela Hotliba. Akramia samoha haspadara, jana składałasia ź jahonaj žonki Šyfry, jakuju miascovyja žychary nazyvali Zinaidaj, i troch dziaciej: dvaich synoŭ i adnoj dački.
Hotliby pastajanna žyli ŭ Lelčycach, ale Jankiel byŭ kiraŭnikom t. zv. «pryharadnaj haspadarki», jakaja znachodziłasia ŭ Liplanach. Tut vyroščvali kapustu, pamidory, morkvu, buraki, ahurki, cybulu, kłubnicy i navat ekzatyčnyja dla taho času kavuny.
Haspadarku i jaje kiraŭnika dahetul pamiatajuć ciapierašnija viaskoŭcy. Postać Jankiela Hotliba ŭ pamiaci liplancaŭ spałučaje i typizavanyja rysy jaŭreja-pradprymalnika, i aryhinalnaje ŭspryniaćcie jaho jak kiraŭnika-pana. Zhadvajuć, što vyraščanaja ŭ haspadarcy pradukcyja adpraŭlałasia navat u Leninhrad. Jankiel raźbiraŭsia nie tolki ŭ sielskaj haspadarcy, ale i ŭ inšych halinach ekanomiki, tamu, jak kažuć viaskoŭcy, «u naš čas byŭ by vialikim biznesmienam». Uspaminy pra jaho i jahonuju siamju nadzvyčaj ciopłyja i dušeŭnyja: viaskoŭcy siabravali z Hotlibami i vysoka canili haspadarčyja zdolnaści Jankiela.
Pierad samaj vajnoj užo darosły starejšy syn Jankiela i Šyfry, imia jakoha nichto ź viaskoŭcaŭ užo nie pamiataje, byŭ pryzvany ŭ vojska i staŭ lotčykam. Z baćkami zastalisia dvoje małodšych dziaciej: šasnaccacihadovaja dačka Chana, jakuju i ciapier zhadvajuć jak daŭhakosuju niejmaviernuju pryhažuniu, i dvanaccacihadovy syn Majsiej, jakoha pa-viaskovamu nazyvali Musia.
Dźvie raspravy
Uletku 1941 hoda pačałasia vajna, i nieŭzabavie ŭ Lelčycy i Liplany pryjšli niemcy. Z samaha pačatku ŭ ich płanach było poŭnaje fizičnaje vyniščeńnie jaŭrejskaha nasielnictva.
Pieršyja masavyja rasstreły jaŭrejaŭ u Lelčycach adbylisia 4 vieraśnia 1941-ha. U toj dzień niamieckija sałdaty sahnali ŭ dvor byłoha NKVD i rajonnaha Doma kultury kala 700 jaŭrejaŭ, u tym liku i tyja siemji, što ŭciakli siudy z susiedniaha Turaŭskaha rajona. Paśla ich pahnali va ŭročyšča Zahorje. Tam jaŭrejaŭ prymusili vykapać hłybokija jamy, a paśla stavili tvarami da ich i rasstrelvali. Dla zakopvańnia mahiłaŭ spačatku pakinuli 15 čałaviek, ale paśla rasstralali i ich. Usiaho, pavodle niamieckich spravazdač, tady zahinuła bolš za 720 čałaviek.
Pra ŭsio heta dobra viedali liplancy. Pavodle śviedčańnia adnoj ź ich, Kłaŭdzii Łoś, jana sama, choć i nie bačyła rasstrełaŭ na ŭłasnyja vočy, čuła adčajnyja kryki achviaraŭ — jany raznosilisia daloka navokał. Mahčyma, heta ŭsiaho tolki dziciačaja interpretacyja tych padziej, bo Zahorje znachodziłasia daloka ad Liplan. Ale, niesumnienna, žychary vioski viedali pra toje, što adbyvałasia, pierakazvali adzin adnamu i hłyboka pieražyvali hetuju trahiedyju. Ivan Łoś pryhadvaŭ, što paśla vajny z toj hary brali piasok dla padsypańnia vulic i ŭ tym piasku nibyta znachodzili załatyja rečy, što byli ŭ kišeniach zabitych jaŭrejaŭ.
Uvosień taho ž 1941 hoda ŭ Lelčycach arhanizavali hieta, kudy sabrali reštu acalełych jaŭrejaŭ z usiaho Lelčyckaha rajona. Viasnoj 1942-ha, kali tut nabrałasia kala 200 čałaviek, rasstralali i ich.
Kali ŭličyć achviar pieršaha rasstrełu, to ŭ Lelčycach u tyja miesiacy zahinuła kala tysiačy jaŭrejaŭ. Dla žycharoŭ prylehłych Liplan heta byŭ čas etyčnaha vybaru i pieražyvańnia maralnaj traŭmy, jakaja zachavałasia navat va ŭspaminach paślavajennaha pakaleńnia. Ninie Łoś maci raskazvała, što paśla źniščeńnia jaŭrejaŭ jany ź siabroŭkaj pajšli ŭ Lelčycy pahladzieć na pakinutyja jaŭrejskija chaty. U adnoj ź ich dziaŭčaty panabirali pryhožych huzikaŭ, ale baćki, pabačyŭšy, nasvarylisia na ich i zahadali adrazu ž zanieści ŭsio nazad.
Jak zahinuli Hotliby
Siamji Jankiela Hotliba spačatku paščaściła acaleć. Padčas pieršaj abłavy Hotliby źbiehli ź Lelčyc u Liplany i tut chavalisia kala miesiaca — pa roznych źviestkach, ci da kanca vieraśnia, ci da pačatku kastryčnika 1941-ha. Spryjać im było niebiaśpiečna, bo za dapamohu jaŭrejam rasstrelvali. Ale niekatoryja liplancy ŭsio ž ryzykavali i dapamahali niaščasnym, jak, naprykład, maci piaciarych dziaciej Chryścina Łoś. Nie tolki Hotlibam, ale i niekatorym inšym jaŭrejam, što zdoleli ŭciačy ź Lelčyc.
Ale vyratavacca siamja Hotlibaŭ usio ž nie zdoleła. Ich hibiel u pamiaci liplancaŭ źviazvajecca ź dziejańniami palicejskich. Pa adnoj viersii, apošnija byli miascovymi, pa druhoj — pachodzili ź vioski Dubrova, a pa treciaj — byli pryšłymi ŭkraincami, što žyli ŭ hetaj miascovaści jašče da vajny.
Časam havorać, što palicejskija tolki schapili siamju Hotlibaŭ i pieradali niemcam. Apošniaje, adnak, małavierahodna: karny atrad vojskaŭ SS, jaki źniščaŭ lelčyckich jaŭrejaŭ u pačatku vieraśnia, da kanca miesiaca ŭžo źmianiŭ miesca dysłakacyi. U toj ža čas u Lelčycach pačało stvaracca hieta, kudy Hotliby, niesumnienna, spačatku trapili b, kab ich sapraŭdy pieradali niemcam.
Nasamreč, jak vyhladaje, padziei raźvivalisia vielmi imkliva. Hotliby ratavalisia ŭciokami ŭ bok Lelčycaŭ, ale pieraśledniki nahnali ich užo kala samaha miastečka. I na tym samym miescy, dzie złavili, ich i rasstralali. Vidać, była niejkaja pryčyna dla takich śpiešnych dziejańniaŭ: ci to katy byli razzłavanyja pahoniaj, ci to spadziavalisia na materyjalnuju vyhadu. Pra heta my, vidać, užo nie daviedajemsia, jak nie vyśvietlim taksama, kim dakładna byli tyja zabojcy.
Pra abstaviny ž rasstrełu zachavalisia ŭspaminy. Niekatoryja bačyli ŭsio ź niedalokaha lesu i paźniej raskazvali inšym. Kažuć, što starejšych Hotlibaŭ prymusili kapać sabie mahiłu. Spačatku rasstralali baćkoŭ, a potym dziaciej. Kazali, u dziaŭčynki ad strachu zdaryŭsia sardečny prystup i jana ŭpała ŭ mahiłu sama.
Zorka Davida na miescy čyrvonaj
Starejšy syn Jankiela i Šyfry ŭ čas hetaj trahiedyi byŭ na froncie. Jon słužyŭ u avijacyi, prajšoŭ praz usiu vajnu i zastaŭsia žyvy. U 1950-ja jon pastaviŭ pomnik na miescy rasstrełu svajoj siamji, zrabiŭšy nadpis: «Pohibli. Sientiabŕ 1941 h. Hotlib Ja. Ch., Hotlib Ch. Ja., Hotlib Š. A., Hotlib M. Ja. Vsiehda skorblu i pomniu. Vaš syn i brat». Niekalki razoŭ jon pryjazdžaŭ u Liplany i paśla taho.
A pachavańniem hetym, jakoje znachodzicca va ŭročyščy Jelje ŭ lesie pamiž Liplanami i Lelčycami, z taho času pačali apiekavacca vučni i nastaŭniki Liplanskaj škoły. Pieršapačatkova ŭviersie na pomniku była piacikancovaja čyrvonaja zorka. Ale nie tak daŭno hety znak źnik, a pad pamiatnym nadpisam źjaviłasia šaścikancovaja žoŭtaja zorka Davida.
Miesca pachavańnia Hotlibaŭ, jak i sama historyja hetaj siamji, stali častkaj kalektyŭnaj pamiaci liplancaŭ. Lidzija Mieščanka pryhadvała: «Maja mama pry žyćci mnie, moža, 20 razoŭ heta raskazvała. I ŭsie susiedki. Siadziać na vulicy i zaŭsiody voś heta raskazvali. I ja tak zapomniła. Pamiataju ŭsio heta słova ŭ słova».
Trahiedyju miascovaha jaŭrejskaha nasielnictva liplancy ŭspryniali vielmi blizka da serca. Vierahodna, što mienavita jana źmianiła staŭleńnie viaskoŭcaŭ da niamieckaj ułady: ad aściarožnaha čakańnia napačatku da razhortvańnia peŭnaha supracivu i padtrymki partyzanskaha ruchu paśla. Hetyja ž padziei padzialili viaskoŭcaŭ na tych, chto chavaŭ, dapamahaŭ i spačuvaŭ jaŭrejam, i tych, chto tak ci inakš spryčyniŭsia da ich hibieli.
Admietna, što pachavańnie Hotlibaŭ dla liplancaŭ stała miescam pamiaci jašče ŭ savieckija časy, u toj čas jak miescy masavych rasstrełaŭ u Lelčycach doŭhi čas byli całkam zaniadbanyja.
Kamientary