Što ŭratavała Biełaruś ad samaj vialikaj chvaroby ŭ XIV stahodździ

XIV stahodździe tryvała ŭvajšło ŭ anały jeŭrapiejskaj historyi jak stahodździe katastrof. Pieradusim u hetym vinavatyja Vialiki hoład 1315—1322 hadoŭ i Čornaja śmierć 1346—1353 hadoŭ. 

Vialiki hoład achapiŭ mnohija krainy Jeŭropy, ziemli Paŭnočna-Uschodniaj Rusi (Vialiki Noŭharad, Pskoŭ), a taksama, padobna, uskrainy Litvy i Biełarusi. Šmat žycharoŭ nazvanych rehijonaŭ tady pamierła, a mnohija z tych, chto vyžyŭ, mieli zusim słaby imunitet. Dzieci, što naradzilisia padčas hoładu, praź niekalki dziesiacihodździaŭ stali pieršymi achviarami epidemii čumy, jakaja ŭvajšła ŭ historyju jak Čornaja śmierć. 

Pryčynaj hoładu i čumy byli niespryjalnyja klimatyčnyja ŭmovy, pieradusim častyja daždžy i chałady. Jakraz tady nadychodziŭ tak zvany Mały ledavikovy pieryjad, jaki ciahnuŭsia ź siaredziny XIV da siaredziny XIX stahodździa i pryjšoŭ na źmienu siaredniaviečnamu klimatyčnamu optymumu 900—1300-ch. 

Bubonnaja ci lohačnaja?

Raniej daśledčyki ličyli, što Čornaj śmierciu była bubonnaja čuma, pakolki prajavami hetaj uzbudžanaj čumnymi błochami i vošami chvaroby byli bubony (limfatyčnyja naryvy i puchliny, na tahačasnaj łacinie buboes) u pachvinnych zonach abo na šyi (pra pieršuju ŭ historyi pandemiju bubonnaj čumy ŭ VI—VIII stahodździach čytajcie artykuł Alaksieja Kaźlenki «Čuma: raspłata za cyvilizacyju» ŭ № 4/2020 «Našaj historyi»).

U apošniaje dziesiacihodździe, adnak, usio čaściej možna sustreć mierkavańnie navukoŭcaŭ, što čuma siaredziny XIV stahodździa była nasamreč nie bubonnaj, a lohačnaj. Takaja forma i biez taho niebiaśpiečnaj chvaroby raspaŭsiudžvajecca značna chutčej (dla zaražeńnia dastatkova ŭdychnuć pavietra z čumnymi bakteryjami) i zdolnaja achapić bolšuju kolkaść ludziej za adnosna nievialiki adrezak času. I ŭ simptomach jość charakternyja adroźnieńni. 

Pieršyja śviedki siaredniaviečnaj čumy, u tym liku i słynny italjanski piśmieńnik Džavani Bakača, choć i pisali pra najaŭnaść naryvaŭ i puchlinaŭ u chvoraha čałavieka, razam z tym adznačali, što zvykłaj źjavaj było taksama charkańnie kryvioju, źjaŭleńnie čornych abo sinich plamaŭ (adsiul i druhaja nazva chvaroby), puchiroŭ i pryščoŭ pamieram z rabacinku abo ziarniatka sačavicy, jakija pakryvali cieła chvoraha. Sama chvaroba raźvivałasia vielmi chutka, navat vokamhnienna, na praciahu dvuch abo troch dzion, časam navat chutčej. 

Tamu bolšaść daśledčykaŭ siońnia prytrymlivajecca dumki, što Čornaja śmierć mahła być spałučeńniem bubonnaj i lohačnaj čumy. 

Nie było imunitetu

Čamu źjaviłasia Čornaja śmierć, doŭhi čas było zahadkaj. Na siońnia, zdajecca, najdalej prasunulisia ŭ tłumačeńni źniščalnaha charaktaru siaredniaviečnaj čumy prychilniki teoryi basiejna chvarobaŭ. Jany kažuć, što ŭ dakałumbavu epochu ŭ śviecie isnavali svojeasablivyja adasoblenyja zony, dzie ludzi suisnavali z ułaścivymi im chvarobami, da jakich jany daŭno pryzvyčailisia. Takimi zonami mahli być Jeŭropa, afrykanski rehijon na poŭdzień ad Sachary, Paŭdniova-Uschodniaja Azija. A jak tolki chvaroby z adnoj hieahrafičnaj zony pieranosilisia ŭ inšuju, to adrazu nabyvali latalny charaktar, bo miascovaje nasielnictva nie mieła da ich pryrodnaha imunitetu. 

Radzimaj čumy mahło być Cinchaj-Tybieckaje ŭzvyšša: kitajskija chranisty fiksavali mahutny vybuch hetaj chvaroby tam kala 1331 hoda. Adtul čuma raspaŭsiudziłasia ŭ Siaredniuju Aziju. U 1338—1339 hadach jana dasiahnuła vakolicaŭ voziera Isyk-Kul u ciapierašnim Kyrhyzstanie, dzie vykasiła supolnaść tamtejšych chryścijanaŭ-niestaryjanaŭ. A ŭžo adtul pa Vialikim šaŭkovym šlachu chvaroba pajšła ŭ Jeŭropu. 

U 1346 hodzie čuma źjaviłasia ŭ Krymie, pieradusim u Kafie (Fieadosii), jakaja słužyła adnym z hałoŭnych tranzitnych centraŭ na zachodnim adrezku Šaŭkovaha šlachu. Chvarobu pryniesła tudy zołataardynskaje vojska, jakoje viarnułasia z vypravy ŭ Siaredniuju Aziju i adrazu pierajšło da abłohi Kafy. Nieŭzabavie siarod manhołaŭ pačałasia žachlivaja epidemija. Chan Džanibiek zahadaŭ katapultaj kidać cieły pamierłych u horad, kab schilić abaroncaŭ da kapitulacyi. U vyniku infiekcyja raspaŭsiudziłasia ŭ Kafie, paśla razam z hienuezskimi ŭciekačami z Kryma trapiła ŭ Italiju, a paźniej i ŭ astatniuju Jeŭropu, dzie źbirała achviary na praciahu amal siami hadoŭ, z 1346-ha pa 1352-i. 

Pavialičyć

Maŭčańnie krynic

Kab dakładna skazać, ź jakim pośpiecham čuma vykanała svoj taniec śmierci na našaj ziamli, dobra było b źviarnucca da aŭtentyčnych dakumientaŭ. Ale piśmovyja krynicy z tahačasnych biełaruskich ziemlaŭ praktyčna adsutničajuć. Letapisy ž Paŭnočna-Uschodniaj Rusi i polskija chroniki tolki ŭ vielmi redkich vypadkach paviedamlajuć pra fakty pryrodnych kataklizmaŭ i epidemij na ziemlach pamiž Dźvinoju i Prypiaćciu, Niomanam i Dniaprom. 

U Pskoŭskim letapisie havorycca, što ŭ 1349 hodzie ŭ Połacku vybuchnuła epidemija. Nakont jaje pachodžańnia dumki daśledčykaŭ padzialilisia. Raniej mierkavałasia, što heta była čuma, jakaja musiła pryjści ŭ Połack z Prybałtyki, pieradusim ź ziemlaŭ Niamieckaha ordena.

Sapraŭdy, uvosień 1349 hoda Prusija i Pamieranija, asabliva bałtyjskija party, uklučna z Elbinham i Kionihśbierham, lažali ŭžo spustošanyja Čornaj śmierciu. Ale ci mahła čuma ŭsiaho za niekalki miesiacaŭ praz hustyja lasy i puščy pieraadoleć adlehłaść ad bałtyjskaha ŭźbiarežža da Połacka? Tym bolš što joj spatrebiłasia kala hoda, kab raspaŭsiudzicca tolki z Prusii ŭ susiedniuju Livoniju. Tamu, najchutčej, epidemija 1349 hoda ŭ Połacku mahła być albo niejkaj miascovaj zaraznaj chvarobaj, albo čumoj, jakaja pryjšła ŭ horad na Dźvinie dniaproŭskim handlovym šlacham, z Pryčarnamorja abo Siaredniaha Dniapra, h. zn. ź ziemlaŭ, jakija naležali na toj čas Załatoj Ardzie i byli pieršymi, što trapili pad udar čumy jašče ŭ 1347 hodzie. Dalej z Połacka epidemija, vidać, nie pajšła.

Nikanaŭski (Patryjaršy) letapis paviedamlaje, što čuma źjaviłasia na Rusi naprykancy 1351 hoda. Pieršym bujnym horadam, jaki novaja chvaroba zavajavała, byŭ Pskoŭ. Možna mierkavać, što na hety raz chvaroba prybyła sapraŭdy ź Livonii, ź jakoj hety horad miežavaŭ i mieŭ ščylnyja handlovyja suviazi. Nieŭzabavie čuma pierakinulisia ŭ susiedni Vialiki Noŭharad.

Letapisiec kanstatuje, što ŭ 1352 hodzie Čornaj śmierciu była achoplenaja ŭžo amal usia Ruś, pačynajučy ad Kijeva i Čarnihava na poŭdni, praz Smalensk u centry i da Biełavoziera na poŭnačy i Suzdali na ŭschodzie. Taki virulentny charaktar čumy na Rusi moža być vytłumačany tym faktam, što pa jaje ziemlach prachodzili najvažniejšyja handlovyja šlachi, uklučajučy dniaproŭski, prybałtyjski i vołžski, pa jakich hetaja zaraznaja chvaroba mahła pranikać u rehijon. Tam, dzie hetyja płyni sustrakalisia, jak ŭ Paŭnočna-Zachodniaj Rusi, čuma zabirała najbolš achviaraŭ.

U śpisie haradoŭ, jakija stali achviaraj čumy ŭ siaredzinie XIV stahodździa, adsutničajuć Viciebsk i Połack, jakija na toj momant naležali vialikamu kniaziu litoŭskamu Alhierdu i jahonym naščadkam. Mahčyma, što letapisiec Paŭnočna-Zachodniaj Rusi prosta nie mieŭ źviestak (ci asabliva i nie cikaviŭsia) pra epidemičnaje stanovišča ŭ hetych haradach, ale mahło być i tak, što miascovyja ŭłady ŭviali dosyć efiektyŭnyja karancinnyja miery i tym samym zdoleli paźbiehnuć takoha žorstkaha scenaryja, jaki napatkaŭ inšyja ziemli Rusi. Ale małavierahodna, što čuma, «padymajučysia» ŭvierch pa Dniapry z Pryčarnamorja abo pa Dźvinie z partoŭ Bałtyki, mahła ŭvohule abminuć takija važnyja handlovyja centry, jak Połack i Viciebsk.

Pavialičyć

Čuma była takoj chvarobaj, jakaja pieryjadyčna viartałasia, kab sabrać novy ŭradžaj achviaraŭ. Letapisy Paŭnočna-Uschodniaj Rusi paviedamlajuć, što ŭ 1364 hodzie jana achapiła nie tolki harady Vialikaha Kniastva Maskoŭskaha, ale zakranuła i susiedniuju Litvu. Najchutčej, mielisia na ŭvazie prydźvinskija i padniaproŭskija harady, u pieršuju čarhu — znoŭ Połack i Viciebsk. 

Nastupnyja epizody

Čuma źjaŭlałasia na biełaruskich ziemlach i ŭ XV stahodździ, choć, zdajecca, tady jana była ŭžo nie takoj žorstkaj. Polski chranist Jan Dłuhaš, u pryvatnaści, paviedamlaje, što naprykancy 1425 hoda karol Uładzisłaŭ Jahajła i karaleva Safija Halšanskaja zmušanyja byli terminova vyjechać z Poznani, ratujučysia ad nabližeńnia čumy, jakaja tady lutavała na polskich ziemlach. 

Šlach karaleŭskaj pary lažaŭ u Bieraście, ale i tam jana doŭha nie zatrymałasia, pakolki pryjšła viestka, što čuma chutka budzie ŭ vakolicach horada. Tady karol pryniaŭ rašeńnie jechać uhłyb Litvy, kab tam pravieści zimu, zabaŭlajučy siabie palavańniem. Niejki čas manarch znachodziŭsia ŭ Horadni, dzie jon i vialiki kniaź Vitaŭt prymali vialikaha mahistra Teŭtonskaha ordena Paŭla fon Rusdarfa. Kalady karol sustrakaŭ užo ŭ Vilni.

Ale ŭ siaredzinie zimy čuma prakrałasia i ŭ Litvu. Karaleŭskaja para ŭ supravadžeńni vialikaha kniazia Vitaŭta była zmušanaja šukać paratunku ŭ hustych litoŭskich lasach, chutčej za ŭsio ŭ Bierštaŭskaj puščy (hł. pra toj kraj artykuł Siarhieja Tokcia ŭ № 8/2019 «Našaj historyi»). Tolki kali čuma naprykancy zimy prycichła, karol narešcie pryniaŭ rašeńnie viartacca ŭ Polšču. Praŭda, viartańnie paśla praciahłaj samaizalacyi azmročyłasia pierałomam karaleŭskaj nahi padčas łovaŭ na miadźviedzia ŭ Biełaviežskaj puščy. Vitaŭt ža reštu toj zimy pravioŭ na ŭschodzie VKŁ, spačatku ŭ Abolcach, a paśla ŭ Viciebsku, adkul aktyŭna listavaŭsia ź jeŭrapiejskimi ŭładarami.

Nastupnym razam čuma naviedałasia ŭ Vialikaje Kniastva Litoŭskaje ŭzimku 1464—1465 hadoŭ. Pryjšła jana z Prusii, dzie ŭ toj čas Polšča vajavała z Teŭtonskim ordenam. Kali žaŭniery viartalisia dadomu, to prynieśli zarazu i ŭ Litvu, pieradusim u vakolicy Vilni. Z-za vybuchu čumy ŭ stalicy VKŁ tudy nie zmoh trapić vialiki kniaź Kazimir Jahajłavič. Tamu z Horadni, dzie sustrakaŭ Kalady, jon pajechaŭ u niekranutaje chvarobaj Koŭna, prabyŭšy tam da kanca zimy. 

Ludzi na biełaruskich ziemlach ratavalisia ad Čornaj śmierci prykładna tak, jak heta rabili paŭsiul u Jeŭropie. Bahaciejšyja haradžanie ŭciakali ŭ sielskuju miascovaść, kali mieli tam ułasnyja majontki. Mienš zamožnyja zamykalisia va ŭłasnych damach. Sialanie i šlachta ratavalisia ŭ lasach. Jak adznačałasia vyšej, u niekatorych haradach i miascovaściach (Połack, Viciebsk) mahli praktykavacca karancinnyja mierapryjemstvy. Jak dakładna jany mahli vyhladać, adnaznačnych źviestak niama. Pa anałohii ź inšymi rehijonami, uładary jakich vykarystoŭvali karancin padčas čumy (naprykład, polski karol Kazimir Vialiki), možna mierkavać, što zabaranialisia ŭsialakija kantakty z vonkavym śvietam: padčas epidemii ŭ horad abo navat va ŭsiu ziamlu (kniastva, karaleŭstva) nielha było ŭjechać. Mahčyma, adbyvałasia sacyjalnaja izalacyja chvorych i ich nie dazvalałasia naviedvać, akramia tolki samych blizkich ludziej. 

Pavialičyć

Taksama nielha vyklučać, što damy i majomaść pamierłych spalvalisia, bo na Rusi vypalvańnie i ahoń ličylisia dziejsnymi srodkami suprać čumy i inšych zaraznych chvarobaŭ. Ale pieradusim i bahatyja, i biednyja spadziavalisia tolki na litaść Hospada. Bo nijakich efiektyŭnych lekaŭ ad hetaj pošaści tady nie było.

Pryrodnyja karancinnyja zony

Z-za niedachopu nadziejnych krynic adnosna čumy na biełaruskich ziemlach u poźnim Siaredniavieččy zastajecca źviartacca da paraŭnańnia. Siońnia isnuje davoli šyrokaja navukovaja litaratura pa Čornaj śmierci ŭ Jeŭrazii, i hetyja fakty možna hipatetyčna sprajecyravać na biełaruskija ziemli siaredziny XIV stahodździa. 

Čornaja śmierć była typovaj masavaj zaraznaj chvarobaj, jakaja dla taho, kab isnavać, patrabavała dastatkova šmatlikaha nasielnictva, jakoje da taho ž sialiłasia b ščylna. Tamu siaredniaviečnyja harady ź ichniaj antysanitaryjaj i kiepskaj asabistaj hihijenaj žycharoŭ ujaŭlali saboj idealny asiarodak dla raspaŭsiudžańnia zaraznych chvarob — u tym liku Čornaj śmierci. 

U adroźnieńnie nie tolki ad Zachodniaj i Centralnaj Jeŭropy, ale i Paŭnočna-Uschodniaj i Paŭdniova-Zachodniaj Rusi, biełaruskija i litoŭskija ziemli ŭ siaredzinie XIV stahodździa byli słaba ŭrbanizavanyja. Navat adnosna bujnyja nasielenyja punkty, za redkim vyklučeńniem (Połack, Viciebsk, Bieraście, u peŭnaj stupieni Navahradak), byli pa fakcie nievialikimi pasieliščami na niekalki dziasiatkaŭ draŭlanych chat. Ščylnaść nasielnictva była vielmi małaja. I heta surjozna strymlivała raspaŭsiud chvaroby.

A jašče voraham Čornaj śmierci pry jaje prasoŭvańni da Biełarusi była pryroda. U tyja časy ŭ kraj niaprosta było ŭvajści i, adpaviedna, ź jaho niaprosta było vyjści. Na poŭdni naturalnaj pieraškodaj byli amal nieprałaznyja paleskija bałoty, jakija adździalali Turava-Pinskaje kniastva, a zatym i Litvu ad ruskich ziemlaŭ, zaležnych ad Załatoj Ardy. 

Na zachadzie, prynamsi z XIV stahodździa, takoj pieraškodaj była nienasielenaja prastora z vyklučna drymučych lasoŭ, nieprałaznych bałotaŭ i pustak, jakaja praciahnułasia na amal dzievianosta milaŭ ušyryniu pamiž Niamieckim ordenam u Prusii i Litvoj. U adroźnieńnie ad pinska-paleskich bałotaŭ, jana była pryrodna-štučnym abarončym umacavańniem, stvoranym kryžakami, kab zamarudzić prasoŭvańnie litoŭskaha vojska ŭhłyb Prusii. Lubomu, chto aśmielvaŭsia pieraadolvać hety abšar, pahražała hałodnaja śmierć albo hibiel ad źviaroŭ. Pa hetaj ža pryčynie dzikaja prastora davała stapracentnuju harantyju ad praniknieńnia zaraznych chvarob. Navat kali ŭjavić, što chtości chvory na čumu i pasprabavaŭ by trapić u kraj, to niaščasny paprostu pamior by niedzie pa darozie na praciahu dvuch-troch dzion, tak i nie dajšoŭšy da ludziej. 

Kali Vialikaja pustka zasłaniała biełaruska-litoŭskija ziemli ad praniknieńnia čumy z Prusii, to Biełaviežskaja pušča słužyła pryrodnaj miažoj z Polščaj. Z Polščy na ziemli Rusi i Litvy možna było trapić tolki praź Bieraście, advajavanaje Hiedyminavičami ŭ polskaha karala Kazimira Vialikaha ŭ 1351 hodzie. I heta źmianšała mabilnaść nie tolki ludziej i tavaraŭ, ale i virusaŭ dy chvarob. 

Na zachadzie i paŭnočnym zachadzie kraju pryrodnaja izalavanaść ŭzmacniałasia izalacyjaj palityčnaj: na praciahu amal usiaho XIV stahodździa miaža ź Niamieckim ordenam u Prusii i Livonii była zakrytaj. Praŭda, isnavała mahčymaść, što zaraznyja chvaroby mahli pieradacca pry pamiežnych sutyčkach abo praz pałonnych i pierabiežčykaŭ. Z Polščaj taksama amal da 1385 hoda isnavała palityčnaja miaža, choć jana i nie była takoj vyraznaj, jak z ordenam. Tym nie mienš i na hetym kirunku nie było masavaha ruchu ludziej, za vyklučeńniem, badaj, vojskaŭ.

I tolki na poŭnačy i ŭschodzie staražytnaja Biełaruś była bolš adkrytaja zvonku. Adsutnaść vyraznaj i akreślenaj palityčnaj miažy, adnosna ščylnyja kantakty z Pskovam, Vialikim Noŭharadam i Maskvoj rabili imaviernaj mahčymaść raspaŭsiudžańnia zaraznych chvarob z hetych haradoŭ. Tamu kali čuma i traplała da nas, to mienavita z hetaha kirunku.

Trapić u kraj možna było i pa rekach. Ale va ŭmovach ChIV stahodździa zrabić heta było niaprosta. Nioman i ŭ mienšaj stupieni Dźvina byli nie tolki pryrodnymi, ale i vajenna-palityčnymi miežami pamiž uzajemna varožymi bakami, što, adpaviedna, abmiažoŭvała ruch pa ich. Litva takim čynam była adrezanaja ad bałtyjskich partoŭ. Što da Dniapra, to jon praciahvaŭ u toj čas zastavacca važnaj vodnaj arteryjaj, ale jaho značeńnie jak handlovaha šlachu istotna źmienšyłasia paśla taho, jak zołataardynskija chany pieranakiravali svoj handal na basiejn Vołhi i jaje prytokaŭ. 

Pavialičyć

Čuma lubiła marskija šlachi i partovyja harady, tamu toje, što kryžaki i zołataardyncy błakavali našy hałoŭnyja račnyja arteryi, taksama niesumnienna ratavała siaredniaviečnych biełarusaŭ. 

Tamu vyhladaje, što Čornaja śmierć sapraŭdy nie naniesła vialikaj škody ziemlam pamiž Prypiaćciu i Dźvinoj, Dniaprom i Niomanam, asnovie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. I heta adyhrała svaju stanoŭčuju rolu ŭ dalejšym kulturnym, sacyjalna-ekanamičnym i navat palityčnym raźvićci biełaruskich ziemlaŭ u Siaredniavieččy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0