Zianon Paźniak: Mašeraŭ — najbolšy ciemrašał u Biełarusi

Aleś Adamkovič: Siońnia nazirajecca takaja sytuacyja: vymiraje biełaruskaja vioska, a razam ź joj i nośbity movy, tradycyi. Moładź achvotna pierachodzić na rasiejskuju movu, i takim čynam hublajecca toj materyjał, na asnovie jakoha raźvivajecca nacyja.

Zianon Paźniak: Heta samy niebiaśpiečny praces, jaki zaraz vyklikany hetaj dyktaturaj. Jon śviedama inśpiravany i raspačaty jašče 200 hod tamu. Spačatku vyniščali šlachtu, elitu, kulturu, intelehiencyju, potym vyniščali sialanstva, lepšaje.

A za časy savietyzmu, kali była balšavickaja dyktatura, heta byŭ adzin z asnoŭnych nakirunkaŭ palityki — vyniščyć biełaruskaje sialanstva.

I jany hetaha praktyčna damahlisia, adabraŭšy majomaść, ułasnaść i pieraŭtvaryŭšy viaskoŭcaŭ ŭ kałhasnych raboŭ. Ale jany dakanca nie zrujnavali viosku, jakuju kančatkova sprabavali vyniščyć u 60 hadach, kali ŭźnik płan ab źniščeńni častki, jak jany tady nazyvali, niepierśpiektyŭnych viosak, heta była bolšaja častka viosak, a dakładna, z 34 tysiač biełaruskich viosak pakidali tolki 9 tysiač. Takim čynam balšyniu pavinny byli likvidavać. Heta byŭ čarhovy płan vyniščeńnia, paśla taho, jak źlikvidavali sialanstva.

Takim płanam zajmaŭsia najbolšy ciemrašał u Biełarusi Piotra Mašeraŭ, ale ažyciavić jaho nie zdoleli pa niekalkich pryčynach.

Sam płan vymahaŭ vialikich srodkaŭ, jakich u Savieckaha Sajuza ŭžo nie było na takija spravy, tamu ŭsio heta ruchałasia davoli pavolna i dažyło da kanca Savieckaha Sajuza i hety płan jak by razvaliŭsia. Ale, pakolki ŭłada zastałasia ŭ rukach staroj namienklatury, potym Maskva pastaviła svaju kreaturu, vykarystaŭšy vybary i, faktyčna, akupavaŭšy Biełaruś znutry, to hetaja palityka adnaviłasia na novym uzroŭni voś hetaj pramaskoŭskaj dyktaturaj i jana viadziecca na ŭzroŭni demahrafičnym, sacyjalna‑kulturnym i ekanamičnym. Płan — stvareńnie tak zvanych ahraharadkoŭ, heta značyć stvareńnia novych pasieliščaŭ, kudy ściahvajucca ludzi z tych nasielenych punktaŭ, jakija źniščajucca i havorycca, što tut budzie niešta raźvivacca. Heta zrazumieła, što takim čynam budzie śmierć vioscy, bo takija pasieliščy nie mohuć być žyćciazdolnymi: zasialić ludziej z roznych miescaŭ, adarvać z kareńniami i pieraciahnuć u inšaje miesca z tym, što jany buduć niby zajmacca niejkaj pracaj. A heta supiarečyć elemientarnamu zdarovamu sensu i navucy. Ale pakolki kiruje ciemra, to jana dziejničaje pa zakonach ciemry. A sutnaść u tym, što heta vielmi niebiaśpiečny praces dla isnavańnia nacyjanalnaj kultury, bo vyniščajecca etničnaje kareńnie. Etničnaje kareńnie luboj nacyi źviazanaje ź ziamloj, źviazanaje ź sialanstvam. Heta ŭvohule ŭ planie maralnym, sacyjalnym, etnakulturnym najbolš daskanałaja častka etnanasielnictva ŭ hetym sensie, chacia ruchavikami cyvilizacyi źjaŭlajucca harady. Pakul niama horadu — heta budzie marazm pravincyi. Ale tym nie mienš asnovaj, na jakoj staić ruch kultury, jość sialanstva, ludzi, jakija stvarajuć techničnuju asnovu i źviazanyja ź ziamloj. Voś heta zaraz źniščajuć.

Hety praces idzie davoli chutka i zaležyć zaraz vielmi šmat ad taho, jak chutka jon budzie pierapynieny.

Kali dyktatura jašče praisnuje hadoŭ dziesiać‑dvaccać — to heta vielmi niebiaśpiečna.

Situacyja moža stacca nieabaračalnaj i ŭ pytańni adnaŭleńnia nacyjanalnaj kultury, nacyi paśla dyktatury buduć uklučany novyja čyńniki. A hety čyńnik budzie častkova stračany i tamu budzie vielmi vialikaja rabota dla ŭsioj nacyi, kab heta adnavić. Tamu stavicca pytańnie: chto hetym budzie zajmacca. Hetym budzie zajmacca taja častka nacyi, što žyvie ŭ haradach i budzie avanhardam ducham i intelekta. Na čym hety avanhard ducha i intelekta budzie abasnoŭvacca? Na kultury i na litaratury.

Litaratura jość adnym z čyńnikaŭ stvareńnia nacyi. Kali niama litaratury — nacyi niama. I voś toje, što stvorana biełaruskaja litaratura, što jość vialikija piśmieńniki — heta toj zapas, jaki nie daść nacyi źniknuć.

Poŭny tekst hutarki: «Najbolšuju papularnaść siarod moładzi maje katalicyzm»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0