Lavon Barščeŭski śviatkuje 60-hodździe: «Ja premjer-ministram moh by stać. Ale nie prezidentam. I nie deputatam»

«Ja chutčej — kryzisny mieniedžar. Dzie jość dzirka, dzie pravał — tam źjaŭlajusia ja, imknusia heta padciahnuć», — tak adkazaŭ jubilar na pytańnie Radyjo Svaboda, kim jon siabie bolš adčuvaje.

Pavialičyć

— Ja nie liču siabie supertalenavitym — ja bolš filolah, čym pierakładčyk u tvorčym seńsie, ale pakolki ŭ Biełarusi nie chapaje pierakładčykaŭ, asabliva z redkich moŭ — ja hetym zaniaŭsia.

Kali treba było adradzić biełaruskuju škołu, stvaryć biełaruski licej (ja ž da hetaha vykładaŭ i ŭ škole, i ŭ VNU) — ja zrazumieŭ, što heta aktualna. Možna niešta novaje zrabić, pakazać šlach, jakim pavinna pajści adukacyja. I ja viarnuŭsia ŭ prafesiju, ź jakoj ja pačynaŭ u 1979 hodzie — dahetul nastaŭničaju.

Ja nie źbiraŭsia iści ŭ palityku, balatavacca ŭ 1990-m u deputaty Viarchoŭnaha Savieta. Ale tady ŭ Navapołacku Siaržuka Sokałava-Vojuša nie zarehistravali kandydatam, uźnikli prablemy. I ja pajšoŭ «zatykać» akruhu.

Tak i sa staršynstvam u partyi BNF zdaryłasia. U śniežni 2007 hoda na Ch źjeździe partyi sytuacyja «ŭvajšła ŭ stupar», tady ja spantanična siabie prapanavaŭ. Heta toj vypadak, kali ja škaduju…

Pavialičyć

Maryŭ vyvučać skandynaŭskija movy ŭ Leninhradzie, ale pastupiŭ u Mienski linhvistyčny

— Lavon, asnoŭnaja vaša prafesija — filolah, linhvist. Čamu vybrali taki šlach?

— Instytut zamiežnych moŭ byŭ zapasnym aeradromam. Ja chacieŭ zajmacca linhvistykaj, movami, i maryŭ pastupić u Leninhradzki dziardžuniversytet na fakultet skandynaŭskich moŭ. Mnie nie pašancavała — u toj hod, kali ja zakančvaŭ škołu, naboru na skandynaŭskija movy nie było. I daviałosia pajści ŭ tak zvany Mienski «injaz» — kab nie zabrali ŭ vojska. Maje asnoŭnyja movy — niamieckaja i anhielskaja, a da skandynaŭskich dy inšych ja ŭžo sam dajšoŭ.

— I ŭsio ž — kolki moŭ vy viedajecie? Miarkujučy pa 28-moŭnamu biełaruska-łacinska-eŭrapiejskamu słoŭniku, jaki vy vydali da svajho 50-hodździa, prynamsi, kala 30-ci?

— Oj, na 6-7 movach ja svabodna razmaŭlaju, astatnija treba ŭspaminać. Ja viedaju palihlotaŭ, jakija svabodna razmaŭlajuć na dvuch dziasiatkach moŭ, u Biełarusi taksama takija ludzi jość. Ale ja da ich nie adnošusia.

Ja zaŭsiody vučyŭ movy z praktyčnaha punktu hledžańnia: kab čytać litaraturu — mastackuju, navukovuju, i razumieć jaje. Bo raniej nijakich «huhłaŭ-transłejtaraŭ» nie było, i z tekstam pa-švedzku ci pa-partuhalsku nia spraviśsia.

Z eŭrapiejskich movaŭ ja, u pryncypie, usie viedaju, akramia fina-vuhorskaj hrupy. Da vuhorskaj, finskaj i estonskaj u mianie hałava nie dajšła. A hiermanskija, ramanskija, słavianskija ja viedaju, pasiŭna ja ŭsimi vałodaju. Ale, padkreślivaju, pasiŭna. Ja niekali vučyŭ českuju movu, 20 hadoŭ na joj ni ź kim nie razmaŭlaŭ, a kali daviałosia — vylatali polskija słovy, bo praktyki nie było. Patrebna moŭnaja praktyka.

Ale jość ludzi zdolnyja — naprykład, Valer Bujvał, jaki pa adukacyi mastactvaznaŭca, a nie filolah, jamu vusnyja movy lohka dajucca; jość palihlot — nastaŭnik z Homielščyny Mikoła Busieł; pierakładčyk Jakub Łapatka svabodna havoryć na 8-9 movach; Siarhiej Šupa — heta samy krasamoŭny prykład, jaki i vusnymi, i piśmovymi movami vałodaje cudoŭna! Ja ŭ hetym sensie nie daciahnu da Siarhieja Šupy.

Pavialičyć

«Ja filolah. Mova dla mianie — najpierš srodak kamunikacyi»

— Ci lohka avałodać niekalkimi zamiežnymi movami? Pavinny być schilnaści, zdolnaści, talent, ci movy biarucca «zubreńniem»?

— Mova — heta najpierš srodak kamunikacyi. Heta jak haječny kluč, ale jon nie dla taho, kab vy pakazali, što ŭmiejecie krucić im. Treba ŭmieć jašče skrucić niešta ź jahonaj dapamohaj. Dla mianie mova była srodkam dla čytańnia tekstaŭ. Jašče ja słuchaŭ zachodniaje radyjo — pa-anhielsku, pa-niamiecku, pa-polsku. Voś tak i zasvoiŭ zamiežnyja movy

Ale, paŭtarusia, mova — heta tolki srodak. Treba zasvoić prafesiju i imknucca ŭsio, što pa hetaj prafesii ŭ śviecie napracavana, zasvoić na roznych movach. Dla mianie nikoli movy nie byli samametaj. Ale ja ž jašče linhvist. Ja abaraniŭ kandydackuju dysertacyju pa linhvistycy. Daviałosia specyjalna vyvučać tearetyčnuju linhvistyku. Tam užo krychu inšy padychod da movy — jak da arhanizmu, systemy. Heta inšaje.

Tamu kali spytajecie, jakaja ŭ mianie specyjalnaść — ja najpierš filolah. Šyrokaha profilu, tamu što ja i ŭ litaraturaznaŭstvie toje-sioje razumieju, i ŭ movaznaŭstvie.

«Kafka pisaŭ niecikavaj movaj — kancylarskaj. Kafka cikavy paradaksalnym myśleńniem»

— U 1985 hodzie vy razam ź Siarhiejem Šupam stvaryli klub maładych pierakładčykaŭ «Babilon». Čym hanaryciesia, jakimi pierakładami? 

— Francam Kafkam pa-biełarusku. Ja ŭ siaredzinie 1990-ch pierakłaŭ na biełaruskuju movu karotkuju prozu Kafki. I dahetul liču, što heta samaja deficytnaja knižka: u mianie tolki adzin ekzemplar zastaŭsia, dziasiatki ludziej pytajucca, dzie jaje znajści. Ale čamuści nie zdajuć majho Kafku ŭ bukinistyčnyja kniharni, chacia nakład byŭ niemały dla Biełarusi — 3 tysiačy asobnikaŭ. Čamuści Kafku bolš nie pieravydajuć.

Ale, viedajecie, Kafka pisaŭ niecikavaj movaj — kancylarskaj. Kafka cikavy inšym — paradaksalnym myśleńniem. Ale nia movaj. Tady ja vykonvaŭ funkcyju: treba, kab Kafka byŭ pa-biełarusku. Mnie jon byŭ niecikavy jak tvorca — ja ž movaznaŭca! A treba było hetu nišu zapoŭnić…

Albo Aleś Bialacki zamoviŭ pierakłaści knižku Astryd Lindhren «Usie našy dzieci z Bulerbiu». Skazaŭ, što budziem biaspłatna razdavać biełaruskamoŭnym dzietkam. Nakład byŭ 10 tysiač. Ja da hetaha nikoli nie pierakładaŭ dziciačuju litaraturu, ale ŭźnikła sytuacyja, i heta misija — treba, kab takaja kniha źjaviłasia.

Pavialičyć

«Pierakład — nia vielmi ŭdziačnaja praca, navat tvajho imia na knižcy niama»

— A ciapier u Biełarusi dastatkova prafesijnych pierakładčykaŭ?

Moładź źjaviłasia, navat almanach vydajuć «PrajdziŚviet»…

— Mała pierakładčykaŭ. Pierakład — nia vielmi ŭdziačnaja praca, navat tvajho imia na knižcy niama. Pa normach imia pierakładčyka treba pisać na treciaj staroncy, navat nie na tytulnaj! Ty jak minimum hod žyćcia traciš na dobry pierakład knihi. Navat kali aŭtar za svoj košt vydaje svaju knihu, na vokładcy imia svajo pastaviŭ, zadavoliŭ niejkija ambicyi. A tut navat imia pierakładčyka niama. Pry takoj sytuacyi pierakładčyki nia mohuć raści, jak hryby.

Pavinna być dziaržaŭnaja prahrama. Kaliści ŭ Pavołžžy byŭ žudasny hoład, a Łunačarski razumieŭ, što treba zasnavać seryju «Usiaśvietnaja litaratura» pa-rasiejsku. I ŭ toj niaprosty čas płacili pierakładčykam vialikija hrošy. Michaiłu Łazinskamu stvaryli nievierahodnyja ŭmovy, jon hod siadzieŭ na prystojnym utrymańni na ŭradavym leciščy, kali pierakładaŭ «Boskuju kamedyju». U nas pra takoje maryć niemahčyma! Dla takich umoŭ u nas navat šmat pierakładčykaŭ. Źjaviłasia zdolnaja, talenavitaja moładź, jakaja nia moža nie pierakładać. Dziakuj Bohu, što jana źjaviłasia, bo my dumali, što budzie prosta kaniec.

«Raźličvać, što pjesu z maim proźviščam jak pierakładčyka pastaviać u teatry, nie vypadaje»

— Vy pierakłali navat nie dziasiatki — sotni tvoraŭ: prozu, paeziju, dramu. Jakija žanry vam samomu bolš cikavyja, što ciažej dajecca?

— Pieršaja prazaičnaja kniha, jakuju ja pierakłaŭ — Hienrych Biol, «Biljard a pałovie dziasiataj». Tudy ja ŭkłaŭsia mocna, nad kožnym słovam siadzieŭ, dumaŭ, chacia Piotra Sadoŭski mianie raskrytykavaŭ, znajšoŭ tam proćmu chibaŭ. Tamu heta dla mianie samaja darahaja kniha prozy.

A siarod paezii — ciažka skazać… Viedajecie, pakul knižka vychodzić, ty jaje lubiš, a kali vyjdzie — bačyš usie jaje chiby. Voś da samaj knižnaj vystavy vyjšła vieršavanaja kniha «Vialikaja drama Julijuša Słavackaha». 4,5 tysiačy vieršavanych radkoŭ. Julijuš Słavacki — polski klasyk teatra.

Ja bolš lublu dramatyčnyja tvory pierakładać, bo tam prostaja mova. Vielmi cikava dyjalohi pierakładać, šukać adpaviedniki, žarhonnyja słovy. Niadaŭna vyjšaŭ moj pierakład «Viasiella» Stanisłava Vyśpiańskaha — heta klučavaja drama dla polskaj kultury, z nacyjanalna-vyzvalenčym padtekstam. Letaś pa ŭsim śviecie byli arhanizavanaja čytańni hetaha tvoru Vyśpiańskaha, u Miensku taksama byli čytańni, jakija arhanizavali ambasada Polščy i Instytut Polski, čytali moj pierakład, było vielmi pryjemna čuć.

Bo raźličvać, što pjesu z maim proźviščam jak pierakładčyka pastaviać na teatralnaj scenie, nie vypadaje. Chacia raniej stavili. U Viciebskim dramteatry «Tanha» Mrožka ŭ maim pierakładzie pastavili jašče ŭ 1988 hodzie. Tady heta było možna. A paśla 1994 hoda heta nierealna.

Pavialičyć

«Biełaruskamu liceju addadziena 27 hadoŭ žyćcia. Heta dla mianie jak śviežaje pavietra»

— Vy źjaŭlajeciesia zasnavalnikam i namieśnikam dyrektara Kołasaŭskaha liceja. Pastajanna tam vykładajecie, praviarajecie sšytki. I dzieci ŭ zachapleńni ad vašych urokaŭ. Jak usio paśpiavajecie? Moža, u vas tam asablivyja vučni?

— Usio zaležyć ad asoby vykładčyka. Kali vykładčyk asoba — to i samyja «adpietyja» chulihany słuchajuć. Ja ž pačynaŭ nastaŭničać u zvyčajnaj škole, dzie byli klasy pa 40 čałaviek. Vykładaŭ u Navapołackim palitechničnym instytucie. I užo 27 hadoŭ — u Biełaruskim humanitarnym licei.

Ja nie škaduju, chacia heta vielmi šmat času i enerhii vymahaje. Da treciaj hadziny nočy zvyčajna štości pierakładaju, a jašče vialiki stos sšytkaŭ treba pravieryć. Ale ja nikoli nie škadavaŭ. Vykładańnie daje vydatnyja aratarskija navyki.

I hałoŭnaje, što daje vykładańnie — ty sam lepš razumieješ svoj pradmiet. Ja, mahčyma, pakryŭdžu niekatorych akademikaŭ, ale pakul ty pradmiet nie pavykładaješ, nie patłumačyš inšym, ty sam jaho da kanca nie zrazumieješ. Mnie ciažka pakinuć hetu pracu, dla mianie jak śviežaje pavietra. Ja nikoli nie paŭtarajusia, u mianie nie byvaje adnolkavych urokaŭ.

«Nie źbiraŭsia iści ŭ deputaty, ale Sokałava-Vojuša nie zarehistravali»

— Viedaju, što vy nia lubicie havaryć pra palityku. Ale 5 hadoŭ vy pracavali deputatam pieršaha i, badaj, adzinaha demakratyčna abranaha Viarchoŭnaha Savietu 12 sklikańnia, uvachodzili ŭ frakcyju BNF. Čamu tady paciahnuła ŭ deputaty?

— Ja nie źbiraŭsia tady balatavacca ŭ deputaty Viarchoŭnaha Savieta. Ale Siaržuka Sokałava-Vojuša nie zarehistravali. I mianie pasłali «zatykać akruhu», skazali, što ŭ mianie jość šaniec vyłučycca ad universyteta. Ja niečakana vyjhraŭ, heta było amal nierealna, bo i rektar, i prarektar byli suprać mianie. Karaciej, kali b Sokałava-Vojuša zarehistravali, ja b u lepšym vypadku balatavaŭsia ŭ deputaty abłsavieta.

— A chto byŭ vašym kankurentam?

— Maim kankurentam byŭ pieršy sakratar Navapołackaha harkama partyi Ŭładzimier Pantaloŭ, darečy, jon nie retrahrad, a z prahresiŭnych kamunistaŭ. Ale Navapołack — horad nastolki prasunuty, što narod navat prahresiŭnych kamunistaŭ nie ŭsprymaŭ, hałasavaŭ zaŭsiody za apazycyju. Ja ŭpeŭnieny, što navat ciapier, pry lubych vybarach, dzie buduć sumlenna ličyć hałasy, u praŭładnych kandydataŭ u Navapołacku šancaŭ niama. Heta dakładna. Tady naš blok va ŭsich troch akruhach vyjhraŭ vybary ŭ Viarchoŭny Saviet. Tady narod palityzavaŭsia i rabiŭ śviadomy vybar. Ludzi pačali cikavicca palitykaj. Bo kali narod nie cikavicca palitykaj, jon nikoli nia vybiare narmalnuju ŭładu — heta fakt.

Pavialičyć

Za trybunaj u parlamencie

«Na žal, u našaj biełaruskaj sytuacyi patrebna katastrofa, kab ludzi palityzavalisia»

— A ci mahčyma ciapier viarnuć narodu cikavaść da palityki?

— Tak, palityzacyja adbyvajecca. Na žal, jana adbyvajecca pry niadobrych umovach. Nia vybuchnuŭ by Čarnobyl, nie adkryli b Kurapaty — nie było b takoj palityzacyi. Na žal, u našaj biełaruskaj sytuacyi patrebna katastrofa, kab ludzi palityzavalisia. Heta biada.

— Što vam, intelihientu, intelektuału — dało heta deputactva? Čamu navučylisia?

—Ja nabyŭ prafesiju. Prabačcie, ale pasprabujcie, znajdzicie ŭ siońniašniaj Pałacie pradstaŭnikoŭ chacia b piatok čałaviek, jakija zajmalisia sami stvareńniem zakanadaŭstva. Siońnia zakony piša peŭny adździeł, instytut, a deputatam teksty zakonaŭ prynosiać z administracyi prezydenta tolki na zaćvierdžańnie.

A my tady sutkami siadzieli, vyvučali zakanadaŭstva peŭnych krainaŭ, i nia tolki z byłoj savieckaj prastory. Pamiataju, dasłali z Armenii zakon ab miascovym samakiravańni, i my vyvučali, što možam prymianić u siabie. Heta była rabota, heta było nabyćcio prafesii zakanadaŭcy.

Kaniečnie, była karyść. Inšaja sprava — što ŭ suchim astatku zastałosia. Tyja zakony byli potym pierapisanyja. A kali navat i zastalisia…

Ja skažu ščyra: pieršy raździeł sučasnaj Kanstytucyi Respubliki Biełaruś — heta maja moŭnaja redakcyja. Da mianie jak da filolaha źviarnuŭsia namieśnik staršyni Viarchoŭnaha Savieta Vasil Šaładonaŭ z prośbaj, kab ja adredahavaŭ hety tekst. Jana zachavałasia. Ale prablema ŭ tym, što ciapier heta pieršaja hłava nie vykonvajecca, pravy čałavieka, jakija tam zafiksavanyja, tak i zastalisia na papiery.

A z druhoha boku, ja liču, što ŭ žyćci ničoha nie byvaje lišnim. Kaliści navučyŭ mianie baćka piečku skłaści, i ja viedaju, što kali niešta zdarycca, u śviecie adklučycca elektryčnaść, to ja piečku składu. Jana, mahčyma, budzie dymić, ale budzie i hreć. Tamu ja nie liču, što viedy, umieńnie byvajuć lišnimi. Tak i ŭ zakanadaŭstvie. Heta vialikaja škoła była.

«U deputaty nie pajdu ni za jakija pierniki»

— Kali ciapier byli b sumlennyja demakratyčnyja vybary, pajšli b u deputaty?

— Nia ŭ jakim razie! U deputaty ja nie pajdu — ja ŭžo pieraros hety ŭzrost. Kali b spatrebiłasia vykanaŭčaj uładzie dapamahčy — ja b z radaściu. Ja ŭžo nabraŭsia vopytu, viedaju šmat ludziej, viedaju šmat rečaŭ. Ja premjer-ministram moh by być. Ale nie prezydentam. I nie deputatam. Heta ŭžo projdzieny šlach. Tudy ja nie pajdu ni za jakija pierniki.

Pavialičyć

«Ja nie źbiraŭsia ŭznačalić partyju. Pra hety epizod ja škaduju: dva hady žyćcia stračanyja»

— A jak vy stali staršyniom partyi BNF? Vy ž byccam by nie źbiralisia, ja navat zahałoŭki hazetnyja pamiataju: «U zmahańni Viačorki i Michaleviča pieramoh Barščeŭski»…

— Usio było prazaična. Vy ž viedajecie naša zakanadŭstva: kali partyjny źjezd nie adbudziecca, novuju ŭładu nia vybieruć. Arenda zali — heta taksama hrošy, i niemałyja. My na hety źjezd u adnoj mašynie ź Vincukom Viačorkam jechali. I pra źjezd my naahuł nie havaryli. A tady na źjeździe sytuacyja ŭvajšła ŭ stupar, i ja spantanična siabie prapanavaŭ. Heta toj vypadak, kali ja škaduju. Ja pryjšoŭ biez kamandy, chacia ja moh by jaje sabrać. Ale ja ž nie źbiraŭsia ŭznačalić partyju! Pra hety epizod ja škaduju: dva hady žyćcia stračanyja.

— Potym vy vyjšli z partyi BNF. Partyjnaje žyćcio, palityka ciapier vas zusim nie cikaviać?

— Tak zdaryłasia, što ja pačaŭ supracoŭničać z «Narodnaj Volaj», i svajo staŭleńnie, svaju krytyku režymu pačaŭ vykazvać u publikacyjach. Heta taksama sposab vykazać svaje adnosiny da taho, što adbyvajecca. Ja pišu krytyčnyja materyjały, ja pakazvaju, jak čynoŭniki razvalvajuć systemu adukacyi. Ja liču, što heta taksama palityka, ale palityka ŭžo ŭ žurnalisckaj ipastasi.

Kali byli padziei va Ŭkrainie, mnie ŭdałosia ŭziać intervju ŭ znakamitaha eksperta Cimaci Hartana Eša, čym hanarusia. Toje, što skazaŭ Eš pra Ŭkrainu, adbyłosia.

Kali ŭ 2016-m byŭ utvorany arhkamitet pa śviatkavańni 100-hodździa BNR, ja ŭziaŭ na siabie abaviazak rehularna pisać artykuły pra tyja histaryčnyja padziei. Vyvučaju archiŭnyja materyjały, dakumenty. Liču, što ja rablu karysnuju spravu. Tak što ja nie admoviŭsia ad hramadzkaj dziejnaści. Ale jana chutčej publicystyčnaja.

Pavialičyć

Dva šluby, try dačuški, adna ŭnučka

— Raspaviadzicie pra asabistaje — pra svaju siamju.

— U mianie było dva šluby. Pieršaja žonka taksama skončyła Linhvistyčny ŭniversytet. U nas ź joj dźvie dački — Alena i Vieranika.

U 1995-m ja pabraŭsia šlubam druhi raz, žonka — nastaŭnica matematyki, u nas taksama dačka — Alesia.

Starejšaja dačka Alena pracuje ŭ słužbie psychalahičnaj dapamohi. Chacia pa adukacyi jana — filolah. Ale ŭ jaje niejki talent — jana tak dobra ŭmieje supakoić čałavieka, ułahodzić luby kanflikt! U jaje nasamreč čaroŭny dar, navat talent. Jana, jak taja Vanha, rukami čužuju biadu razvodzić.

Siaredniaja Vieranika pracuje ŭ Nacyjanalnym aeraporcie na zamiežnym terminale, u jaje vielmi dobryja anhielskaja i kitajskaja movy. Jana z 13 hadoŭ užo sama zarablała, zajmałasia z małymi dzietkami, vučyła ich movam. Nadzvyčaj dyscyplinavanaja i adkaznaja dziaŭčyna. Taksama skončyła linhvistyčny ŭniversytet.

Małodšaja dačka Alesia doŭha šukała siabie, spačatku vučyłasia pa adnoj specyjalnaści, pamianiała na druhuju, potym skončyła palihrafičny kaledž, pracavała hod u zvyčajnym šapiku Biełsajuzdruku. A ciapier byccam by znajšła svajo — vyvučaje turyzm i rekreacyju ŭ Lublinie. Usie dziaŭčaty vychavanyja, nikoli nie dazvolać sabie chamstva, nikoli ź imi nie było prablem. A jašče ŭ mianie jość unučka, joj chutka budzie 8 hadoŭ.

— A jak budziecie adznačać jubilej? Usia siamja źbiarecca?

— Uračystaj jubilejnaj viečaryny nia budzie. Aficyjozu nia budzie. Budzie «mižsabojčyk», ścipły kapuśnik u Kołasaŭskim licei, źbiarucca nastaŭniki, blizkija siabry, braty. U małodšaj dački zaliki, jana nie pryjedzie. Adznačym, pahavorym, parazmaŭlajem. Niama času ładzić viečaryny, imprezy adbirajuć šmat času i sił, lepš papracavać, za hety čas možna šmat čaho napisać i zrabić.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0