Połacak pad maskoŭskim panavańniem

Andrej JANUŠKIEVIČ

Połacak pad maskoŭskim panavańniem

15 lutaha 1563 hodu paśla dvuchtydniovaj abłohi maskoŭskaje vojska na čale z carom Ivanam Žachlivym zachapiła staražytny Połacak. Na doŭhich šasnaccać hadoŭ u Połackim krai ŭstalavałasia maskoŭskaja ŭłada. Rasiejskija i savieckija historyki pierakonvali, što maskoŭskija ratniki «vyzvalili horad ad polska-litoŭskich feadałaŭ», što jany byli spatkanyja pryjaznym nasielnictvam Połacku, jakoje tolki i dumała pra skarejšaje ŭźjadnańnie z uschodnim susiedam. A jak było na samaj spravie? Pra što śviedčać dakumenty?

Ad tych časoŭ zachavaŭsia adzin vielmi važny dakument – «nakaznaja pamiať» novamu połackamu vajavodu, jakaja vyznačała asnoŭnyja pryncypy i metady kiravańnia horadam, pieraličvała ŭsie abaviazkovyja mierapryjemstvy, što musiła nieadkładna pravieści novaja ŭłada ŭ horadzie i Połackim krai.

Maskoŭskuju ŭładu pieradusim chvalavała ŭznaŭleńnie abarončych umacavańniaŭ i połackich zamkaŭ, adbudova paharełaha horadu. Davoli chutka ścieny byli ŭźniatyja z ruinaŭ, horad žyŭ, ale ŭžo inšym žyćciom. U Połacku ŭstalavali žorstki prapuskovy režym dla miascovaha ludu: «a litovskich ludiej v horod, prijezžich i tutošnich, dietiej bojarskich, i ziemlan, i čiernych ludiej odnolično nie puŝati». U zamku z tutejšych mahli žyć tolki pravasłaŭnyja śviatary sa svaimi siemjami. Uvachod lićvinoŭ u fartecyju dazvalaŭsia na carkoŭnyja śviaty, ale z nadzvyčajnymi mierami biaśpieki z boku maskoŭcaŭ: «a bieriežieńje tohdy učiniti vielikoje v horodie», zahadvałasia miascovaj administracyi. Miaščanam i šlachcicam, jakija žyli ŭ pasadzkaj častcy horadu, kateharyčna zabaraniałasia mieć zbroju. Za žycharami ŭstaloŭvaŭsia sapraŭdny palicyjny nahlad: «i bieriežieńje im nad tiemi ludmi dieržati vielikoje, i vieleti smotrieti i primiečati, nie budiet li v nich kakije šatosti i ssyłok s litovskimi ludmi». Kali «šatosť» vyjaŭlałasia, padazronych tre było adsyłać u Pskoŭ, Noŭharad, Vialikija Łuki ci Taropiec.

Kłapaciłasia novaja ŭłada i pra toje, kab schilać miascovy lud da lajalnaści, asabliva nia rušyć zvyčajaŭ. Jana nie źmianiła mytnych zboraŭ i pamieraŭ padatkaŭ. Instrukcyja vymahała, kab miascovaje kiravańnie ažyćciaŭlałasia z ulikam daŭniaha ładu zaniataj ziamli: «da s ich obyčieja śpierva i suditi i upravy im v horodie davati».

Zusim nie daviarajučy pałačanam, maskoŭcy vyrazna adroźnivali svajo pravavoje stanovišča ad pravoŭ i abaviazkaŭ miascovych žycharoŭ. Novaŭstalavany režym bačyŭ u ich stałuju pahrozu dla siabie. Carskija ratniki ŭ svajoj dziejnaści byli zusim nie padobnyja da vyzvolnikaŭ. Žycharam siołaŭ i miastečak Połaččyny rassyłalisia hramaty maskoŭskaha vajavody Piatra Šujskaha z patrabavańniem, «čtob oni šli k Połocku, i pravdu dali, i hosudariu słužyli». Adnak achvočych prysiahać caru było niašmat. U chutkim časie maskoŭcy ažyćciavili šerah karnych akcyjaŭ, bo, jak potym tłumačyli, «ludi Połotckoho povietu vojevodam nieposłušny byli i vojevody po ich vinie ich kaźnili».

Vajna i dziejańni akupantaŭ pryviali da poŭnaha haspadarčaha zaniapadu ziamli i demahrafičnaj kryzy. U inventary siołaŭ Połackaj archijapiskapii za 1588 hod spres spatykajucca zapisy typu «vsie v pustie» abo «vsi proč rozyšlisie». Jašče i na pačatku ChVII st. u niekatorych vioskach kolkaść žycharoŭ nie dasiahnuła i pałovy taho, što było pierad vajnoj Ivana Žachlivaha.

Sumnyja vyniki ŭładarańnia maskoŭcaŭ śviedčać sami za siabie, čym nasamreč była ich ułada dla Połaččyny, vyzvaleńniem ci akupacyjaj.