Vydatnaja kniha niamieckaha historyka Bernharda Kjary pa-biełarusku dapamahaje ŭ spaścižeńni Vialikaj vajny jak stanu rečaŭ i śviadomaści. Akupacyja z punktu hledžańnia złačyncaŭ i achviaraŭ, jakija adnolkava imknulisia da vyžyvańnia. Ale biez apraŭdańnia złačyncaŭ, u tym liku kalabarantaŭ.
Piša Arkadź Šanski.
Na tle jubilejnaha śviatkavańnia Dnia Pieramohi cicha adbyłasia prezentacyja biełaruskaha pierakładu fundamentalnaje knihi niamieckaha historyka Bernharda Kjary «Štodzionnaść za linijaj frontu. Akupacyja, kałabaracyja i supraciŭ u Biełarusi (1941—1944)». Mierapryjemstva prajšło 10 traŭnia ŭ Histaryčnaj majsterni, što na vulicy Suchoj.
Adkryvajučy prezentacyju, historyk Siarhiej Novikaŭ adznačyŭ, što ŭpieršyniu ŭ biełaruskuju histaryjahrafiju i naahuł u humanistyku ŭvodzicca termin «akupavanaha hramadztva» — asnoŭnaja tema knihi Kjary. Dyj šmat pra jakija rečy tut havorycca ŭpieršyniu.
Sam Kjary zaznačyŭ, što z 1998 h., kali niamiecki varyjant knihi pabačyŭ śviet u Dziuseldorfie, histaryčnych daśledavańniach źjaviłasia šmat novaha. «Hetaja kniha nie daje ahulnaha ŭjaŭleńnia pra Druhuju suśvietnuju vajnu, jana tolki raspaviadaje pra hramadztva pad akupacyjaj», — adciemiŭ aŭtar. Asobnaja havorka ŭ hetaj suviazi — pra kalabaracyju: ad dobraachvotnaj zhody na supracoŭnictva da pamknieńnia vyžyć u trahičnych umovach akupacyi.
B.Kjary prapanavaŭ svajo vyznačeńnie kalabaracyi — śviadomaja padtrymka złačynnych aktaŭ, nakiravanych na teror i zabojstvy. Usio astatniaje — kaaperacyja i supracoŭnictva, skiravanyja na vyžyvańnie supolnaści, kštałtu «miakkaj» kalabaracyi pierakładčykaŭ i prybiralščyc. Niamiecki historyk paraŭnaŭ svajo daśledavańnie z Kupałavymi «Tutejšymi», jakija jaho hłyboka ŭrazili: «Ja staraŭsia pakazać vajnu nia z hledzišča vinoŭnikaŭ, a z hledzišča achviaraŭ».
Kuratar vydańnia Hienadź Sahanovič, charaktaryzujučy knihu, adznačyŭ, što aŭtarski faktar u daśledavańni adzin z samych važnych: «Kniha razburaje stereatypy pra vajnu, stvoranyja daśledčykami abodvuch lahieraŭ našych historykaŭ. Na žal, usio było nia tak, jak chacieła b padavać nacyjanalnaja histaryjahrafija. Historyja štodzionnaści ahalaje trahizm našaj sytuacyi».
Na dumku pierakładčyka manahrafii Lavona Barščeŭskaha, kniha vyjšła nia stolki pra vajnu, kolki pra biełaruski mentalitet: «Jana prymušaje zadumacca, znajści karani pavodzin siońniašnich ludziej. Heta padručnik pa sacyjalnaj psychalohii».
Svajo ŭ knizie pabačyŭ archivist Vital Skałaban: jon razhladaje pracu ŭ kantekście nia tolki vajennaj, ale i pavajennaj historyi Biełarusi. «Heta kniha pra toje, ci isnavała biełaruskaja dziaržaŭnaść u časie vajny. I pra toje, jakija byli pieradumovy dla ŭmacavańnia biełaruskaj dziaržaŭnaści ŭ pavajenny čas. U 1944—1946 h. była čarhovaja sproba biełaruskaha nacyjanalnaha Adradžeńnia. Dastatkova pačytać tahačasny biełaruski druk, dzie źjavilisia artykuły pra A.Haruna i B.Epimach-Šypiłu», — pierakanany Skałaban.
Biezumoŭnymi vartaściami knihi Zachar Šybieka nazvaŭ toje, što aŭtar pakazaŭ pierajemnaść pamiž savieckim i niamieckim panavańniem, što daŭ sapraŭdnaje ŭjaŭleńnie pra maštaby kanfliktu pamiž biełarusami j palakami, što nie ŭnikaje pakazu kanfliktaŭ i nie baicca abviarhać stereatypy. «Aŭtar razburaje mit ab niamieckaj «zvyšnacyi»: jon pakazvaje biezdapamožnaść niamieckaj administracyi, naprykład, u ahrarnym pytańni», — adznačyŭ historyk.
Hienadź Sahanovič nazvaŭ knihu «filazofskaj».
«Štodzionnaść» ujaŭlaje saboj sprobu spaścihnuć Druhuju suśvietnuju vajnu jak frahment «epochi suśvietnych vojnaŭ», što ad 1914 hodu ciahnułasia da 1950-ch, pakul NKVD nie razhramiła nacyjanalny supraciŭ savietam. I BCRaŭskija kalabaranty, i polskaje akoŭskaje padpolle, i UPA, i litoŭskija «žaleznyja vaŭki», i navat savieckaja partyzanka pradstaŭlali zusim nie «narody», a nacyjanalnyja elity i byli inśpiravanyja z vonkavych centraŭ supracivu. Ich padtrymka miascovym nasielnictvam była pieravažna nieadnaznačnaj i mianiałasia ŭ zaležnaści ad kańjunktury. Heta, na dumku Kjary, hałoŭnaja vysnova, jakuju možna zrabić z praviedzienych im daśledavańniaŭ.
Adnak amataru historyi ŭ knizie buduć cikavyja nia tolki vysnovy. Niamiecki daśledčyk zdoleŭ zrabić toje, čaho nia ŭmiejuć pakul biełaruskija historyki. Jon vyvučaje indyvidualnyja historyi paralelna z historyjaj vialikich histaryčnych padziej. Na bazie abjektyŭnych krynicaŭ jon daśleduje dyjapazon reakcyj na čužynskaje panavańnie. Abmaloŭvaje dyjapazon matyvaŭ, jakija ruchali ludźmi ŭ ekstremalnaj sytuacyi vajny — ad palityčnych i nacyjanalnych da imknieńnia da banalnaha vyžyvańnia. Jon cikavicca metodykami ŭździejańnia na śviadomaść akupavanych z boku akupantaŭ i inšych vajujučych bakoŭ. Narešcie, u adroźnieńnie ad šerahu nacyjanalistyčnych historykaŭ, Kjary nie baicca kanstatavać, što Biełaruś jak strukturna słaby ahrarny rehijon ź nizkimi ŭradžajami stała placoŭkaj dla najhoršych formaŭ akupacyi, dzie ad pačatku daminavali hoład i teror, a rasisckaja vajna na vyniščeńnie amal nie prychoŭvałasia. I inšyja vysnovy, užo maralnyja: achviary nie pavinny być zabytyja, «naščadki achviaraŭ i dzieci złačyncaŭ musiać žyć z hetymi žachlivymi padziejami ŭ sabie».
Kamientary