Ci viernuć Biełarusi stračanyja kaštoŭnaści? U Nacyjanalnaj biblijatecy prajšła mižnarodnaja sustreča knihaznaŭcaŭ, pryśviečanaja restytucyi

5—7 vieraśnia ŭ Minsku adbyvajecca mižnarodnaja kanfierencyja, pryśviečanaja prablemie stračanych i pieramieščanych kulturnych kaštoŭnaściaŭ. Udzieł biaruć biełaruskija, zachodniejeŭrapiejskija, amierykanskija historyki, archivisty, biblijohrafy, muziejščyki. 6 vieraśnia ŭ Nacyjanalnaj biblijatecy prajšła mižnarodnaja sustreča knihaznaŭcaŭ. Havaryli pra toje, ci varta ŭ XXI stahodździ viartać knihi na radzimu.

Siarod zamiežnych haściej na sustreču pryjechali suśvietna viadomaja śpiecyjalistka pa pytańniach vyviezienych kaštoŭnaściaŭ Patrycyja Kienedzi Hrymsted (Patricia Kennedy Grimsted) z Harvarda, bielhijski archivist i historyk Mišel Viermot (Michel Vermote), francuzski biblijohraf i mastactvaznaŭca Marcin Pulen (Martine Poulain).

Za pierakładčyka byŭ Ueśli Fišar (Wesley Fisher), jaki zajmajecca pošukami stračanaj u vajnu jaŭrejskaj spadčyny, jaŭrejskimi materyjalnymi pazovami suprać Hiermanii, a ŭ časy SSSR kiravaŭ kamunikacyjaj ZŠA i SSSR u śfiery humanitarnych navuk.

Pavialičyć

Asnoŭnuju ŭvahu nadali pytańniam restytucyi paśla Druhoj suśvietnaj vajny, choć uskosna zakranuli pytańni i raniejšych časoŭ.

Restytucyja — ciažkaja tema, źviazanaja z kanfliktami i skandałami pamiž siemjami, biblijatekami, krainami. Pytańnie restytucyi — dla ŭsich balučaje (hłybiniu prablemy možna zrazumieć, pračytaŭšy, prykładam, hety pierakładny artykuł spadaryni Hrymsted).

Zvyčajna daśledčyki prychodziać da temy vypadkova. Dyrektarka biblijateki Instytuta historyi mastactva (Institut national d'histoire de l'art) Marcin Pulen adznačyła, što ciaham 20 hadoŭ zajmałasia historyjaj knihi — i nie sustrakała nijakich źviestak pra knihu ŭ časy niamieckaj akupacyi i režymu Višy. «A kali nijakaj infarmacyi niama — heta zaŭždy dziŭna». Pačaŭšy źbirać źviestki dla maleńkaha artykuła, spadarynia Pulen ŭziałasia pisać knihu, jakuju skončyła tolki praz 10 hadoŭ.

Biełaruś stała donaram dla inšych krajoŭ i kultur, vymušanaja dzialicca kaštoŭnaściami — dobraachvotna ci prymusova, napisaŭ niekali Adam Maldzis (jaki vystupić z dakładam). Bolš za 90% biełaruskich knižnych zboraŭ znachodziacca ciapier za miežami Biełarusi. Paśla vajny ŭ Biełaruś pryvieźli na pałovu mienš knih, čym vyvieźli (z 2 miljonaŭ — tolki kala 920 tysiač).

Na zachodnim froncie nacysty palavali na pryvatnyja knihazbory, na ŭschodzie — na vialikija biblijateki, stvoranyja balšavickimi ŭładami. Patrycyja Kienedzi Hrymsted adnaviła śpisy vyviezienych kaštoŭnaściaŭ z krain Zachodniaj Jeŭropy. Śpisy ŭžo pačali źjaŭlacca na admysłovym sajcie, chutka źjaviacca i śpisy knih. Daśledčyki z usiaho śvietu, u tym liku i ź Biełarusi, zmohuć identyfikavać davajennych ułaśnikaŭ tych knih, nad jakimi ciapier viadziecca navukovaja praca. I sotni imionaŭ paŭstanuć ź niabytu.

Pavialičyć

Daśledčyki raspaviali, čamu adny knihi nacysty vyvozili, a inšych nie kranali. Padčas akupacyi Francyi najpierš paciarpieli knihazbory palityčnych apanientaŭ nacystaŭ, jaŭrejaŭ, a taksama słavianskija (emihranckija) biblijateki. Pryčym u akupacyjnaj administracyi byli zahadzia padrychtavanyja śpisy ŭstanoŭ i asob, knihi jakich treba kanfiskavać. Poŭnuju kanfiskacyju knih praviali ŭ paryžskaj Turhienieŭskaj biblijatecy. A ŭ mituśni siaredziny 1940-ch mnohija knihi z Zachadu trapili da nas. Tak Biełaruś stała nie tolki donaram, ale i recypijentam. Praŭda, raskazała knihaznaŭca Halina Kirejeva, u saviecki čas, kali čytač zamaŭlaŭ knihu z Turhienieŭskaj kalekcyi, štamp papiarednie zaklejvali — nie viedali, jak treba da jaho stavicca.

Štamp — lohki sposab vyznačyć prynaležnaść. Znaki prynaležnaści — pravienijencyi — u Nacyjanałcy daśledujuć užo 30 hadoŭ. Heta aŭtohrafy, zapiski, ekślibrysy i supierekślibrysy (ułaśnickija paznaki na pieraplotach).

Akazałasia, što ŭ Biełarusi zachoŭvajucca knihi z aŭtohrafami Šahała, Dali, Pikasa, Zala…

U knihach pieryjadyčna znachodziać listy, vizitoŭki, malunki, hazietnyja vyrazki. Niadaŭniaja znachodka — kartka ad bukieta, jakuju pakłali ŭ knihu «Paŭłu Mikałajeviču ad armian». Biblijohraf Taćciana Roščyna raspaviała, što kniha naležała rasijskamu palityku i historyku Paŭłu Milukovu, jaki padtrymlivaŭ armianski narod u čas i paśla hienacydu 1915—1923 hadoŭ.

Pavialičyć

Namieśnik dyrektara Nacyjanalnaj biblijateki, enierhičny Aleś Suša, pačaŭ vystup z pravakacyi. «Los knihi ŭ tym, kab padarožničać,» — vykazaŭsia jon.

Paśla papiarednich dakładaŭ pra žachi kanfiskacyj i pieradziełu majomaści tezis nie padaŭsia takim adnaznačnym. «Ruch knihi na Biełarusi — daŭniaja i narmalnaja źjava. Pieršaja biełaruskaja kniha źjaviłasia ŭ Čechii, a adtul trapiła va Uschodniuju Jeŭropu». Ale nie ŭsio tak pazityŭna ŭ ruchu knihi: na Biełarusi nie zachoŭvajecca nivodnaha cełasnaha knihazboru, starejšaha za sto hadoŭ. Darečy, praz tydzień u Nacyjanalnaj biblijatecy adbudziecca sieminar pra los adnaho z takich stračanych knihazboraŭ — biblijateki Safijskaha sabora, źnikłaj u čas Livonskaj vajny XVI stahodździa.

Vajna spustošyła siamiejnyja siadziby, nazaŭždy zabrała materyjalnuju pamiać cełych rodaŭ: archivy, fotazdymki, knihi. Niedzie na śviecie žyvuć naščadki tych, čyjo hniazdo raskidali, čyje karani abarvali. Strata ŭłasnaści — niesumniennaja traŭma. Jak jaje vylečyć?

Jurydyčna viartańnie vyviezienych raniej knih niemahčymaje — tolki ŭ redkich vypadkach uzajemnaj zhody biblijateki mohuć abmianiacca asobnymi knihami.

Adziny šlach — virtualnaja rekanstrukcyja stračanych biblijatek i vydańnie faksimile. Užo jość dośvied adnaŭleńnia raściarušanych pa roznych krainach histaryčnych biblijatek Sapiehaŭ i Chraptovičaŭ. U čarhu mohuć stać i Radziviły: ich knihazbor pa vajnie trapiŭ u try minskija biblijateki, najbolšaja častka — u biblijateku Akademii navuk, jakaja pieryjadyčna vydaje papiarovyja katałohi svajoj častki radziviłaŭskaj kalekcyi.

Ciapier, u XXI stahodździ, užo niavažna, u jakoj krainie zachoŭvajucca knihi, ličyć Halina Kirejeva. Važna viedać ich ułaśnikaŭ, a dla hetaha — vyvučać pachodžańnie knih i vystaŭlać infarmacyju ŭ adkryty dostup. Internet — pieršasny instrumient dla rekanstrukcyi knihazboraŭ. Na madernizavany sajt Nacyjanalnaja biblijateka abiacaje vystaŭlać materyjały pra kalekcyi, u pryvatnaści ź liku tych, što trapili ŭ Biełaruś jak «restytucyja». I adnojčy niechta znojdzie ŭ Google svajo proźvišča, a pad im — lubimuju knižku svajho dziacinstva.

Adzinaje, čaho brakavała dyjałohu — niamieckaha ŭdziełu, niamieckaha pohladu, raspoviedu pra situacyju ŭ knihaschoviščach Hiermanii paśla knižnaha pieradziełu 1940-ch hadoŭ. Ci zastalisia ŭ niamieckich biblijatekach knihi i kalekcyi z Uschodniaj Jeŭropy, kamu jany naležali i jak daśledujucca?

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0