Vitalij PANAMAROŬ
«Kachaj svajo»
Ukraincy mahli b pavučycca ŭ biełarusaŭ baraćbie za svaju kulturu
«Kali palak zaŭziata piarečyć: «Ješče Polska nie zhineła!», a ŭkrainiec dahetul vahajecca: «Šče ne vmerła Ukraina...», dyk biełarus ćviorda pierakanany: «Žyvie Biełaruś!»
Sapraŭdnymi «kasavarami Biełarusi» siońnia možna nazvać adrazu dźvie nacyjanalnyja mienšaści: ukraincaŭ Bieraściejščyny i... ułasna biełarusaŭ. Biełarusy stvaryli sučasnuju kulturu supracivu, jakaja pajadnoŭvaje vytančanuju tradycyju Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i najnoŭšyja eŭrapiejskija duchoŭnyja zdabytki z zaciataściu vachabitaŭ, što baroniać ułasnyja sialiby.
U biełaruskim intelektualnym asiarodździ siońnia ci nie najpapularniejšym źjaŭlajecca viasioły ciužet, jaki možna ŭmoŭna nazvać «Snajper na dachu». Słavuty vierš Słavamira Adamoviča «Ubiej priezidienta!», za jaki paet hod adsiedzieŭ u turmie, — heta tolki adzin prykład raspracoŭki temy.
Łukašenku biełarusy nazvali niepatrebnym jašče ŭ 1995 hodzie, kali źjaviŭsia hit Kasi Kamockaj «Prezydent, idzi damoŭ!» Siońnia ž nia mienšy hit — kamputarnaja hulnia «Miensk», u jakoj, kab vyjhrać, treba ŭźniać virtualny bieł-čyrvona-bieły ściah i «zvalić Baćku». Pieršuju čarku biełarus pje «za snajpera». Tamu, apynuŭšysia na balkonie apošniaha pavierchu ŭ centry Miensku, mimavoli šukaješ hetaha snajpera vačyma siarod blašanych dachaŭ stalinskich budynkaŭ.
Vodhulle sučasnych biełaruskich padziejaŭ: pieraśled biełaruskaje kultury, źbićcio milicyjaj biazzbrojnych demanstrantaŭ, tajamničaje źniknieńnie kiraŭnikoŭ apazycyi, namahańni «ŭsienarodnaha fašysta» (vysłoŭje Adamoviča) prapuścić praz turmy jak najbolš hramadzianaŭ, dziaržaŭnaja antyzachodniaja pramaskoŭskaja prapahanda — usio heta prysutnaje navat u tvorach adarvanych ad žyćcia postmadernistaŭ. U detektyŭnaj apovieści Ŭł.Sakałova «Zaŭždy śvietła la turemnych muroŭ» detalova apisany zamach na žyćcio abstraktnaha «Prezydenta» Biełarusi, pryčym sposab zabojstva — sutyknieńnie hruzavika z bulbaj i prezydenckaha limuzynu — adsyłaje biełarusaŭ da hibieli kiraŭnika kampartyi BSSR Piatra Mašerava (hety bestseler, napisany ŭ 1991 hodzie, apublikavany pa-biełarusku tolki sioleta).
U prypavieści Adama Hlobusa Dyktatar, jon ža Pačvarnik, raźbivaje sabie hałavu, paśliznuŭšysia kala basejnu. Urešcie, filozaf Valerka Bułhakaŭ u artykule «Hienij Łukašenki» tłumačyć prahnieńnie PPRB (biełaruski eŭfemizm dla paznačeńnia Pieršaha Prezydenta Respubliki Biełarusi) pazbycca dziaržaŭnaje niezaležnaści i biełaruskaje kulturnaje identyčnaści praz rasčynieńnie ŭ «rasiejskim mory» jak prajavu «kompleksu impatencyi» i «kompleksu kastracyi». I navat rašeńnie hieraini apaviadańnia Natałki Babinaj: «Zabić čałavieka, jaki ahidny», — u Miensku adnaznačna ŭsprymajecca ŭ ahulnabiełaruskim kantekście. A najbolš jomka i dakładna staŭleńnie biełarusaŭ da dyktatara zdoleŭ vykazać Andrej Dyńko: «Mors Tua Vita Mea — Tvaja Śmierć Majo Žyćcio».
Adnak biełarusy zdolnyja nia tolki źjedliva śmiajacca z uzurpatara, čyje partrety i siońnia pradajucca ŭ centralnych kniharniach. Jany zdolnyja šče j davać pytlu jak specpadraździaleńniam milicyi pad čas mitynhaŭ i šeściaŭ, tak i fašystam z «Rasiejskaje nacyjanalnaje jednaści», jakija prysmaktalisia da Biełarusi dziakujučy sympatyjam «hramadzianina Ł.» da Hitlera. Ale najbolš niebiaśpiečnym dla siońniašnich papularyzataraŭ «słavianskaha bazaru» jość całkam lehalny kłopat intelektuałaŭ pra biełaruskuju kulturu: navukovyja dośledy, knihavydańnie, restaŭracyja pomnikaŭ, adukacyja, navat pisańnie prozy ci vieršaskładańnie — ułasna, usio, što padmacoŭvaje samadastatkovaść Biełarusi.
Sučasnaja biełaruskaja kultura supracivu źjaŭlajecca, pavodle trapnaha vykazvańnia taho samaha Słavamira Adamoviča, «kontrakulturaj i kontraekspansijaj na ŭsie čatyry baki». U krainie, dzie pryludnaja razmova na adnoj ź dziaržaŭnych movaŭ ličycca prajavaj nacyjanalizmu, a sam nacyjanalizm razhladajecca jak dziaržaŭnaje złačynstva, — u takoj krainie zvyčajnyja prafesijnyja dziejańni intelektuałaŭ stajuć učynkami, što ratujuć hodnaść nacyi.
Ciapier u Miensku aktyŭna abmiarkoŭvajecca novy siužet — «Kraina paśla Łukašenki». «Karaleŭstva Biełaruś», zmadelavanaje biełaruskaj elitaj, źjaŭlajecca takim samym idealnym centralnaeŭrapiejskim prajektam, jak i sabornaja Ŭkraina «ad Sianu da Donu». Realna ž, pieravažnaja bolšaść hramadzianaŭ abiedźviuch krainaŭ — prastyja savieckija ludzi, «saŭki», jakija jašče doŭha buduć naviazvać hramadztvu — na całkam demakratyčnych padstavach — i svajho prezydenta, i svaje pohlady i husty. Hety klasyčny dla postkamunistyčnych krainaŭ stan biełarusy štodnia adčuvajuć na ŭłasnaj skury: «Šklanku harbaty, kali łaska». — «A nielzia normalno poprosiť: stakan čaja?!»
Ad kijanaŭ-biełarusafiłaŭ šmat razoŭ davodziłasia čuć pra adčuvańnie viny pierad biełarusami za našuju — jakaja ni jość! — svabodu, pra maralny doŭh ukraincaŭ pierad našymi kuzenami-«lićvinami». Adnak realnyja kulturnyja vyniki biełaruskich namahańniaŭ śviedčać: našamu paŭnočnamu susiedu apieka nie patrebnaja. Mienskija intelektuały nie adčuvajuć dyskamfortu abo kompleksu niepaŭnavartaści ŭ toj prastory pamiž Mienskam, Lvovam, Kijevam, Varšavaj i Vilniaj, jakaja zaviecca «Siaredniaj Eŭropaj». Abjadnanyja siamiu stahodździami supolnaje historyi i nadzvyčajnaj blizkaściu kulturaŭ, nacyi Mižmorja siońnia źviazanyja šče j hieapalityčna — ahulnaj patrebaj abarony ad chvalaŭ słavianskaha fundamentalizmu, jakija napłyvajuć na Eŭropu z Uschodu.
U niečym biełarusy myślać bolš volna, čym šmat chto z ukraincaŭ. Ciažka ŭjavić, naprykład, ukrainski časopis, asobny numar jakoha byŭ by pryśviečany dekanstrukcyi mitu Vialikaje Ajčynnaje vajny — hetaje padvaliny savieckaje idealohii. A taki biełaruski časopis nazyvajecca «ARCHE» (1999, №2), i jaho aŭtary całkam spakojna aperujuć paniaćciami «savieckaja akupacyja» abo «złačynstvy čyrvonych partyzanaŭ». Inšy prykład: u stanoŭčaj, uvohule, recenzii na knihu lvoŭskaha historyka Jarasłava Hrycaka «Narys historyi Ŭkrainy. Farmavańnie madernaje ŭkrainskaje nacyi XIX—XX st.» u «Biełaruskim histaryčnym ahladzie» biełarus Andrej Kištymaŭ robić adziny zakid: «Kali kazać pra kalabaracyju ŭkraincaŭ ź niemcami, dyk čamu b tuju samuju histaryčnuju lohiku i krytery nie pašyryć na ich supracoŭnictva z savieckaj uładaj?»
Dyj siońnia ŭkraincy musiać kazać nia stolki pra abaviazak pierad biełarusami, kolki pra luboŭ da Biełarusi, pra dziŭnuju zakachanaść u hetuju cudoŭnuju krainu. A luboŭ, tym bolš zakachanaść, ciažka ŭzhadnić z abaviazkam...
Vandroŭki pa mienskich vulicach — z Čyrvonaj na Čyrvonaarmiejskuju, z Čyrvanadonskaj na Čyrvanazornuju — za dva dni pieratvarajuć ukrainca ŭ ščyraha «biełaruskaha buržuaznaha nacyjanalista». Kali viartajeśsia ź Miensku ŭ Kijeŭ, z pryvakzalnaje płoščy adrazu traplaješ na vulicu Kamunistyčnaha Internacyjanału, a ŭ hastranomie bačyš sasiski «Słavianskija». A kali paśla jašče daznajeśsia pra pavyšeńnie pradukcyjnaści pracy na ŭkrainskich uranavych kapalniach; kali słuchaješ abiacanki atrymać niabačanyja ŭradžai kukuruzy adrazu ž 1 listapada; kali vyjaŭlaješ paznavana-łukašenkaŭskija intanacyi ŭ manalohach pra ahulnaŭkrainski referendum ci dźviuchpałatny parlament; kali, urešcie, analizuješ pieradvybarčyja dziejańni ŭłady — tady biełaruski dośvied supracivu padajecca nadzvyčaj aktualnym dla Ŭkrainy.
Pierakłaŭ z ukrainskaj Andrej Skurko pavodle časopisa «Pik»
Kamientary