«Siaroža», film Juryja Kaliny, «Biełsat» 2015.
U filmie «Siaroža» jość adzin matyŭ, jaki robić hetuju stužku «palityčna niepažadanaj» u siońniašniaj Polščy. Hety matyŭ datyčyć rasstrełu i spaleńnia biełaruskich viosak na Padlaššy polskim antykamunistyčnym padpollem u 1946 hodzie.
Biełastocki dakumentalist Jury Kalina pačaŭ zdymać «Siarožu» dla Biełsatu pry ŭładzie Hramadzianskaj platformy, a zakončyŭ pracu tady, kali Polščaj stała kiravać partyja Prava i spraviadlivaść. U palitykaŭ Prava i spraviadlivaści — krychu inšaje bačańnie najnoŭšaj polskaj historyi, čym u papiaredniaj kiroŭnaj kamandy, nia kažučy ŭžo pra bačańnie hetaj historyi biełaruskaj nacyjanalnaj mienšaściu na Padlaššy. Adsiul i niavykrutka dla ciapierašniaha kiraŭnictva publičnaj polskaj televizii: što rabić z «palityčna niapravilnaj» stužkaj, źniataj za dziaržaŭnyja hrošy? Zabaranić jak byccam nie vypadaje, bo heta zanadta nahadvała b kamunistyčnuju epochu, ale i pakazvać nieachvota.
Ja nia ŭpeŭnieny, ci paśla svajoj premjery na Biełsacie film «Siaroža» pakazali jašče na niejkim kanale polskaj televizii. Na ŭsiaki vypadak Jury Kalina ciapier jeździć sa stužkaj pa Padlaššy i pakazvaje jaje tam, dzie možna i dzie jaho zaprašajuć svaje, biełarusy.
Hieroj filmu, Siarhiej Ničyparuk — zahałoŭny Siaroža — naradziŭsia ŭ siamji, jakaja paciarpieła ŭ pacyfikacyi vioski Zalešany. 29 studzienia 1946 hodu adździeł Ramualda Rajsa-«Buraha» spaliŭ hetuju viosku, zabivajučy ŭ joj 16 čałaviek. U pałajučaj chacie zhareli try braty spadara Ničyparuka (adzin ź ich — va ŭłońni maci). Jahony baćka paśla trahiedyi ažaniŭsia paŭtorna, i Siaroža naradziŭsia ŭžo z hetaha druhoha šlubu.
Pamiać pra trahiedyju Zalešanaŭ — važny matyŭ u filmie, ale nie hałoŭny. Film u asnoŭnym raspaviadaje pra davoli niezvyčajny žyćciovy los padlaskaha biełarusa, jaki ŭ maładości byŭ pierakananym kamunistam, potym rasčaravaŭsia ŭ kamuniźmie, pastupiŭ u pravasłaŭnuju duchoŭnuju seminaryju, jak adzin ź niešmatlikich biełarusaŭ na Biełastoččynie staŭ aktyvistam «Salidarnaści» u 1980-m hodzie, a ŭ postkamunistyčnym peryjadzie zrabiŭsia «indyvidualnym pradprymalnikam» — nabyŭ haspadarku pasiarod Biełavieskaj puščy i abstalavaŭ tam niešta nakštałt turystyčnaj bazy razam z muzejem narodnaha pobytu.
Raspovied pra žyćcio Siarhieja Ničyparuka viadziecca ŭ formie žurnalisckaha daśledavańnia: režyser i scenaryst Jury Kalina zaprasiŭ kalehu, biełastockaha radyjožurnalista Jarasłava Ivaniuka, paŭdzielničać u filmie na pravach daśledčyka-aktora i surazmoŭnika hałoŭnaha hieroja stužki. Hety chod dazvoliŭ aŭtaru filmu pašyryć raspovied pra Siarožu «pabočnymi» siužetami i temami: razmovami Jarasłava Ivaniuka z historykam Jaŭhienam Miranovičam, śledčym Instytutu nacyjanalnaj pamiaci ŭ Biełastoku Daryjušam Alšeŭskim, dyrektaram Biełastockaha dziaržaŭnaha archivu Marekam Kietlinskim, kolišnimi tavaryšami Siarhieja Ničyparuka ź jačejki «Salidarnaści» ŭ Dubičach-Carkoŭnych.
Film ščodra — mabyć, upieršyniu ŭ takim maštabie ŭ historyi polskaha kinematohrafu — adlustroŭvaje padlaski moŭny «miš-maš»: hałoŭny hieroj dy žychary Zalešanaŭ i Dubič-Carkoŭnych razmaŭlajuć na svajoj padlaskaj havorcy; historyk Miranovič pa-biełarusku; prakuror Alšeŭski i dyrektar Kietlinski pa-polsku; Jarasłaŭ Ivaniuk, u zaležnaści ad sytuacyi, adzyvajecca na hetych troch movach; padlaskija baciuški karystajucca movaj, kali nie pamylajusia, nabližanaj niekatorymi leksyčnymi rysami da rasiejskaj XIX stahodździa. Cinéma vérité padlaskaha raźlivu…
Da taho jašče ŭ stužcy bačym Biełavieskuju pušču ŭ roznyja pory hodu, zubry, aleni, łasia, babra, dziatła, praces vendžańnia kaŭbas. Badaj, tolki samahonu nie chapaje. Nu i, jak u bolšaści filmaŭ Juryja Kaliny — u hetaj stužcy mnostva carkoŭnaha: aśviačeńnie «paschi» na Vialikdzień, častavańnie «manastyrskim supam» ŭ dzień Śv. Dźmitryja ŭ manastyry ŭ Sakach dy inšyja maleńni, propaviedzi i aśviačeńni, na jakija ŭ majoj hałavie niama i nazvaŭ. Biełaruskaja pravasłaŭnaja kropla, jakaja raspuskajecca ŭ polskaj katalickaj bočcy…
U filmie vielmi pryjemna hladziacca kadry aerazdymki — nia vyklučana, što aŭtary filmu karystalisia dronami. Treba specyjalna adznačyć vydatnuju pracu aperatara Kšyštafa Vianckoŭskaha. Kali Siarhiej Ničyparuk kaža ŭ stužcy, što miesca, dzie jon žyvie, heta «kavałačak raju na ziamli», hladač vieryć jamu biezahavoračna. Ja, ščyra kažučy, nia bačyŭ nijakaha inšaha nastolki malaŭniča-pryhožaha filmu pra svaju rodnuju ziamlu, jak «Siaroža»…
Karaciej, budzie vielmi škada, kali polskaja televizija nie navažycca pakazać hety film nia tolki dla rehijanalnaj padlaskaj aŭdytoryi, ale i dla ahulnapolskaj. Bo «Siaroža» — film nie pra biełaruskaje bačańnie polskaj historyi, nie pra biełaruskuju praŭdu i kryŭdu, a zaklik da mižnacyjanalnaha pajadnańnia i parazumieńnia, da ŭzajemnaha prabačeńnia minułych kryŭdaŭ i niespraviadlivaści ŭ imia spraviadlivaj i lepšaj budučyni, dziela zachavańnia supolnaha «ziamnoha raju».
Voś što kaža Siarhiej Ničyparuk pad kaniec filmu, tłumačačy, dziela čaho biełarusam i palakam treba baranić svoj «kavałačak raju»:
«Usiê povidny moliti Boha, žeb odohnav z našych serdeć tuju nenavisť. Ja dumaju, že vže čas zabuti ob obidach, že vže čas odvołatiś do rozumu. Bo jak my znov začynajem dilitiś na odnych i druhich, to tak jakby my opjať siêjali zerno zła.»
Pierakładać na biełaruskuju nia budu. Kali kamu niezrazumieła, moža pahladzieć hetuju stužku z anhielskimi tytrami.
Ciapier čytajuć
Apakalipsis zaŭtra. Statkievič napisaŭ pieršy artykuł — z papiaredžańniem pra niebiaśpieku z boku Rasii36
Apakalipsis zaŭtra. Statkievič napisaŭ pieršy artykuł — z papiaredžańniem pra niebiaśpieku z boku Rasii
U jakoj raźviedki była najlepšaja infarmacyja ź Biełarusi ŭ lutym 2022 i chto paviedamiŭ Budanavu, što asnoŭny ŭdar rasijan budzie na Hastomiel. Źjaviłasia vialikaja publikacyja2020
Kamientary